Здравствуйте! По Вашему запросу мы отправили ответ на Ваш электронный адрес.

Сәлеметсіз бе, оқырман! Сіздің сұрағыңыз бойынша элетронды поштаңызға жауап жіберілді.

Сәлеметсіз бе, оқырман! Сіздің сұрағыңыз бойынша элетронды поштаңызға жауап жіберілді.

Сәлеметсіз бе, оқырман! Сіздің сұрағыңыз бойынша Қазақстанға байланысты сценарий элетронды поштаңызға жібердік.

Салеметсіз бе! Сіздің сұрағыныз бойынша электронды поштаңызға жібердік

Салеметсіз бе! Сіздің сұрағыныз бойынша жауапты электронды поштаңызға жібердік.

Салеметсіз бе! Сіздің сұрағыныз бойынша жауапты электронды поштаңызға жібердік.

Сәлеметсіз бе, оқырман! Сіздің сұрағыңыз бойынша элетронды поштаңызға жауап жіберілді.

Сәлеметсіз бе, оқырман! Сіздің сұрағыңыз бойынша элетронды поштаңызға жауап жіберілді.

Сәлеметсіз бе, оқырман!Әлемдік саясат және халықаралық қатынастар туралы материал бар, сұрағыңыз бойынша элетронды поштаңызға жауап жіберілді.

Сәлеметсіз бе, оқырман! Сіздің сұрағыңыз бойынша элетронды поштаңызға жауап жіберілді.

Сіздің сұрағыңыз бойынша мәліметтерді электронды почтанызға жібердік.

Сәлеметсіз бе, оқырман! Сіздің сұрағыңыз бойынша элетронды поштаңызға жауап жіберілді.

Сәлеметсіз бе, оқырман! APЫCTAH БAБ туралы материал бар, сұрағыңыз бойынша элетронды поштаңызға жауап жіберілді.

Сәлеметсіз бе, оқырман! ҮНДІСТАН ЖӘНЕ АЗИЯ ЕЛДЕРІ туралы материалді элетронды поштаңызға жауап жібердік.

Сіздің сұрағыңыз бойынша мәліметтерді электронды почтанызға жібердік.

Салеметсіз бе! Шыңғысұлы Жошы хан тұралы материал.

Шыңғысұлы Жошы хан (1187-1227 жж.) - моңғол шапқыншылығынан кейін Қыпшақ даласында құрылған жаңа мемлекет - Жошы ұлысының негізін қалаушы, атақты Шыңғыс ханның қоңырат қызы Бөрте бәйбішесінен туған төрт ұлдың үлкені. Ол ересен күшті, ер жүрек, алған бетінен қайтпайтын қайсар адам болған. Ол, алдымен, моңғолдардың басқыншылық әскери жорықтарының бәріне қатысқан аса ірі әскери басшы ретінде танылады.

Жошы Шыңғыс ханның батысқа қарай бағытталған бірқатар шапқыншылық жорықтарын басқарып, Оңтүстік Сібірді, Алтайды, Жоңғар даласы мен Шығыс Түркістанды мекендеген көптеген тайпаларды бағындырып, Жетісу өңіріне жетеді.

1211-1215 жылдары Қытайды жаулау жорығына қатысады.

Содан үш жыл өткен соң, Жошы Қыпшақ даласына басып кіріп, Ырғыз даласына жеткенде Хорезм-шахтың 60 мың әскерімен шайқасқа түседі. Күш ара салмағының кемдігіне қарамастан, Жошы қолбасшылық дарынымен ерекше көзге түседі. Хорезм-шах әскері ашық шайқаста жеңіліп, қала қор-ғандарына барып тығылады.

Бұдан кейін Жошы Сырдария бойындағы Отырар, Сығанақ, Үзкент, Баршынкент, Аспас, Жаңакент қалаларын алып, арада жыл өткенде Хорезмді бағандырып, Түркістанды иеленді. Келесі жылдың көктемінде Жошы әкесінің шақыруымен Сайрам мен Таластың арасындағы Құланбасы жазығында өткен құрылтайға қатысады.

Шыңғыс хан жаулап алған жерлерін бөліске салған кезде Жошының еншісіне Ертістен бастап, Орал тауының аралығы және одан арғы батысқа қарайғы жерлер тиеді. Ордасы Ертіс өзенінің бойына орналасады.

Құрылтайдан кейін Шыңғыс ханның басқа балаларының бәрі кері қайтып кеткенде, Жошы өзінің жаңа иелігінде қалады. Ол осында 1227 жылы қайтыс болады.

Жошының өлімі жөнінде әр түрлі әңгіме бар. Оның бірі -Жошы аң аулап жүргенде, жараланған құланның айғыры шайнап өлтірді десе, екіншісі аттан құлап, мойны үзіліп өлді дейді. Ал енді бір дерек жеке билікке ұмтылып, әке ырқына көнбей, асаулық танытқан ұлын Шыңғыс өзі арнайы адам жіберіп, бел омыртқасын үздіріп өлтіртті дегенді айтады. Қалай бол-ғанда да, Жошы ханның қазақ жерінде, Ұлытауда өлгені анық. Соның кәусіндей болып, Жезқазған қаласынан 45 шақырымдай жерде Кеңгір өзенінің сол жағасында Жошының мазары сол күйі әлі түр.

Кеңгір өзенінің оң жақ жағалауында, Жезқазған қаласынан 45 шақы-рым жерде Шыңғыс ханның тұңғыш ұлы Жошы ханның мазары бар. Осы ұлына Ұлы қаған қазіргі Қазақстанның жерін беріп, оған өзі аса қадірлейтін ғұн Еділ батыр салған жолмен батысқа жорық ұйымдастыруды өсиет етеді. Жошы хан оқыстан опат болып, одан үш айдан кейін Ұлы қағанның өзі дүниеден өткен соң батысқа қарай жасалатын жорық біраз жылдарға шегеріледі. Бұл жорық сәл кейінірек Жошы ханның тұңғыш ұлы Бату ханның басшылығымен жүзеге асады. Жошы ханның мазарында оның құзырына қараған қоңырат, керей, найман (найман қазақ халқының құрамына енген ру-тайпалардың ішінде таңбасы жоқ жалғыз тайпа, сондықтан найманның белді тобының таңбасы таңбаланған), қыпшақ, қаңлы, оғыз тайпалары өздерінің таңбаларын қалдырған.

Қазақ арасында Жошы ханды аң аулап жүргеңде ашынған ақсақ құлан тарпып, шайнап өлтіргені жөнінде аңыз бар. Тіпті бабалардан мұраға «Ақсақ құлан» деген күй де қалған. Әйтсе де бұл аңыздың тарихи негізінің барлығына ешкім де назар аудармаған. Тарихи зерттеулерде Жошы хан аңшылық кезінде әкесінің құпия бұйрығымен өлтірілген (омыртқасы күй-ретілген) делініп келді. Мұндай байлам Шыңғыс ханның қатыгез де зұлым екеңдігін құптай түсу үшін шығарылған сияқты. Оған әкесі Есікей өлгенде уыстан шығып қалған билік (қияттар мен тайшуыттардың ханы дәрежесі) үшін жас Теміршінің (Шыңғыс ханның азан шақырып қойылған аты) еңді-еңді ғана күрес жүргізе бастаған кезінде оның бәйбішесі Бөртенің меркіттердің тұтқынында бірнеше ай болуы дәлел ретінде алынды. Ендеше Шыңғыс ханның Жошыны өз ұлы емес деп күмәндануына негіз бар. Оның үстіне Жошы Шыңғыс ханның тұңғыш ұлы болғандықтан салт бойынша негізгі мұрагерлік соған қалуы тиіс еді. Ал Ұлы қаған Жошыны негізгі мұрагер қылғысы келмегені аян .

Әйтсе де Қазақстан Ғылым академиясының ғалымдарының қатысуымен Жошы ханның қабірін ашқанда оның аңшылық кезінде ақсақ құланның шабуылынан өлгені толықтай расталады. Кураған қаңқаның оң қолы жоқ болып шығады. Ал аңыз бойынша, Жошының оң қолын ашынған құлан шайнап, жұлып алып, сол күйі әкетеді де, жерлеу кезінде мәйіттің оң қолы болмайды. Ендеше Жошының әкесінің бұйрығымен қасақана өлтірілуі қисынға сыймайды. Оның үстіне қартайғандығына, ауру екендігіне қара-мастан тұңғыш ұлын жерлеуге Ұлы қағанның өзі келген, көп ұзамай, араға үш ай салып өзі де көз жұмған.

Осы тұста Шыңғыс ханның қайда жерленғендігі туралы мәселеге тоқ-тала кеткеннің артықтығы жоқ, Тарих ғылымында Ұлы қаған таңғыттармен соғыста (Батыс Қытай) аттан құлап өлді және не Монғолия, не Қытай территориясына жерленді делінеді. Ал Шыңғыс ханның өлерінен үш ай бұ-рын Ұлытаудың оңтүстік баурайындағы Жошы ханның ордасына ұлын жерлеуге келгені анық. Ол кезде Ұлы қаған қартайғандықтан әрі сырқаты меңдегендіктен кері сапарында арбамен қайтады. Салт атпен жүруге шамасы болмаған ханның аттан құлап өлгені де қисынға сыймайды.

Алакөлдің шығыс жағалауында «Шыңғыс ханның тасы» делінетін үйдей тас және «Шыңғыс ханның соқпағы» дейтін соқпақ бар. Бұл жер Ұлы қаған аялдағандықтан және сол жолмен жүргендіктен солай аталған. Біздіңше, Шыңғыс хан тұңғыш ұлын жерлеген соң Ұлытаудан Алакөлдің шығыс жағалауы арқылы өткен болуы керек. Өйткені сол кезде қазіргі Шы-ғыс Қазақстан облысы Тарбағатай ауданындағы Шілікті жазығында оның бәйбішесі Бөрте ханшаның қыс-тауы болған екен. Ол осы маңда жерленуі мүмкін. Екінші жорамал — егер ол Алакөлдің шығыс жағалауымен қайтқан болса, онда қазіргі Қытай Халық Республикасының Іле-қазақ автономиялы ауданының территориясына орда тіккен ұлы Үкітай ханға сапар шегуі мүмкін. Онда Шыңғыс ханның қабірін Алакөл мен Бақтыдан (қазіргі Семей облысы Мақаншы ауданы) бастап Үкітай ұлысының шетіне дейінгі жерден іздеген жөн. Соңғы жорамалдың көбірек қисынға келетін себебі — Шыңғыс хан Үктайды ресми мұрагерім деп жариялаған. Салт бойынша Шыңғыс ханның барлық ұлдары Үкітайдың еркінен асып ештеңе істемеуі тиіс. Ендеше өзінің айбынын асырып, мәртебесін өсіре түсу үшін басқа бауырларының ұлысында емес, өз ұлысында жерлеуге шешім қабылдауы заңды. Дүние жүзі ғалымдарының Шыңғыс ханның қабірін Монғолия мен Қытайдың территориясынан іздеуінің нәтиже бермей жүргендігінің себебі осы болса керек. Жошы ханның бәйбішесі—керейіттердің соңғы билеушісі Тұғырып ханның інісінің қызы Бектұмыш. Жошы мазарын қазу кезінде Бектұмыш ханшаның да сүйегі табылған. «Бекпен» басталатын есімдер қазақ халқында жиі кездеседі (мәселен, Бектеміс, Бекқайша, т. б.) Ендеше керейіттердің монғол тегінен шыққандығын осының өзі-ақ жоққа шығарады.

Бұрын-соңғы тарихшылардың барлығы Жошының ұлы Батуды монғол-татар ханы деп қаншалықты өзеурегенімен Жошы хан мазарының ішкі қабырғасына қашап түсірілген таңбалардың ішінде бірде-бір татар немесе монғол руларының таңбасы жоқ. Аталған мазарға таңбасын қашап қал-дырған ру-тайпалар Бату хан қолының негізгі бөлігін құрай отырып батысқа жылжиды. Бату хан Алтын Орданың алғашқісі астанасын Ақтұма өзенінің (Еділден бастау алып құмға сіңіп жоғалатын өзен) жағалауына орнатады, ол Бату Сарайы аталады. Кейіннен бұл астана тып-типыл етіп талқандалған. Қазір оның орнында Астрахан облысына қарасты Селитреновское селосы бар. Бату хан өлген соң оның тағына Сартақ (Сартай) хан отырады. Бұл хан аурушаң болыпты, христиан дінін қолдапты. Алтын Орданың үшінші билеушісі Берке (Береке) хан. Берке ханның кезінде ислам Алтын Орданың мемлекеттік дініне айналып, оның халқы мұсььлмандықты қабылдайды. Берке хан мемлекет астанасын Еділдің оң жағалауына көшіреді де ол Берке Сарайы аталады.

Өзбек ханның тұсында Берке Сарайында қонақта болған араб оқымыс-тысы Ибн Баттута бұл жөнінде: «Сарай қаласы — жазында орналасқан, аса үлкен аумақты алып жатқан, көшелері кең, базарлары әдемі, халқы мол таңғажайып қалалардың бірі. Бірде біз, қасымда сол жердің ақсақалы бар, қаланың көлемін білу ниетімен оны сыртымен айналып шығу үшін атқа міндік. Біз өзіміз тұратын қаланың бір шетінен таңертең ертемен аттанып, екінші шетіне түстен кейін жеттік... Осынша аумақтың бәрін бір бос жерсіз, көсілген абат бақсыз қатар-қатар салынған үйлер алып жатыр. Онда діни қызметке негізделген отыз ірі мешіт бар, ал ұсақ-түйек мешіттер қисапсыз көп»,— деп жазады.

Ал XIV ғасырдың оқымыстысы Әл-Омари оңца барып қайтқан көпестердің айтуына сүйеніп былай деп жазады: «Сарай қаласын Еділдің жа-ғасына Берке хан салғызған. Ол сорлау жерге, айнала қоршаусыз-ақ салынған. Қала орталығында мүнарасына ай ілінген зәулім сарай бар. Сарайды қамалды қабырғалар, мұнаралар, ханның әмірлері тұратын үйлер қоршай орналасқан». Қазір бір кездегі дүрілдеп тұрған астананың жұқанасы ғана қалған. Оның орнында бұл күнде Волгоградтан 60 шақырым жерде Царево деген жұпыны село бар.

Сол кездегі айбыны асқан бабалардан қазаққа қалған жәдігерліктер — ауызша жеткен, аңызға балап ешкім сенбейтін тарихи әңгімелер мен:

Айналайын, Ақ Еділ,

Атсыз жүзер күн бар ма?!

Айналайын, Алтын Ордам,

Көрер сені күн бар ма?! — деген ақын-жыраулардың мұңшерге толы өлеңдері ғана.

Енді Ұлы қағанның өзі тұңғыш ұлы Жошы ханға сыйға тартқан жер, ондағы мемлекеттің, халықтардың жай-жапсарына тоқталайық. Біздіңше, Алтын Орда мемлекетінің дұрыс атауы — Жошы хан Ұлысы немесе Ұлы Ұлыс. Ұлыс — сол кездегі түркі тілдерінде мемлекет деген мағынаны білдіреді. Ұлы Ұлыс — тұңғыш, үлкен ұлдың мемлекеті деген сөз. Мұны біз ойдан шығарып отырғанымыз жоқ. Әлгі батыс немесе орыс тарихшылары айтатынындай «алтын ордалық хандардың» барлығы ресми құжатқа «Жошы Ұлысы ханы» немесе «Ұлы Ұлыс ханы» деп қол қойған.

Орыс авторларының өзі «Алтын Орда» ғана емес, «Жошы Ұлысы» деп те атаған. Мәселен, жоғарыда аталған И. Тимофеев ол жөнінде: «Хорезм Еділдің төменгі жағынан бастап, Днепрге дейінгі байтақ далада көшіп-қонып жүрген көшпелілерден тұратын Жошы Ұлысы, Алтын Орда, Русьтің мойнына байланған ауыр тастай еді» —деп жазады. Қазақ совет энциклопедиясында да осындай мәлімет бар: «Алтын Орда, Жошы Ұлысы — феодалдыц мемлекет, XIII ғасырдъщ 40-жылдарында... құрылған».

Сонда Алтын Орда қай мемлекеттің атауы деген заңды сұрақ туады. Алтын Орда, біздіңше — мемлекеттің емес, мемлекет астанасының аты. Түркі тілдерінде «Орда» сөзі ешқашан да бүтін бір мемлекеттің атауын білдірген де, Азияда ондай мемлекет болған да емес. Қазақ тілінде де орда («орта» сөзімен түбірлес болуы мүмкін) мемлекеттің емес, мемлекет астанасының, орталықтың мағынасын білдіреді. Қоқан Хандығында да орда деп хан сарайын атаған. Бұрынғы Ақмешіттің атын өзгерткенде де Қызылорда деп тегіннен-тегін қоймаған.

Бұдан шығатын қорытынды — мемлекетті «Алтын Орда» дейтіндер Рим — Рим империясы, Генуя мен Венеция бір ғана қаладан тұратын мемлекет деп, соларға ұқсатып атап жүрген батыс, орыс тарихшылары мен жылнамашылары, яғни Алтын Орда — осы хандық тұрғындарының өздері қоймаған, мемлекетке сырттан телінген атау. Тіпті әлгі аталған Генуя мен Венеция мемлекеттері Ұлы Ұлыстың бір аймағы — Қырымдағы Каффи қаласымен сауда-саттық жүргізгендігі жөнінде көптеген жанама деректер бар. Ендеше «Алтын Орда» деп атап жүргендер осы мемлекет тұрғындары болуы да ықтимал.

Шыңғыс ханның тағы бір ұлы Шағатай хан билеген түркі халықта-рының арасында шағатай әдеби тілінің қалыптасқаңдығы туралы айтылып жүр. «Алтын Орда» халцыныц басым көпшілігі түркі текті ру-тайпалар: қыпшақ, қаңлы, арғын, найман, қоңырат, керей, уақ... әдеби тілі шағатай тілінде, әсіресе, оның қыпшақ-оғыз, яки солтүстік диалектісінде жасалды»} — делінген бұл жөнінде Қазақ совет энциклопедиясында. Сонда дербес мемлекет Жошы Ұлысында дербес әдеби тіл қалыптаспағаны ма? Әлде барды бар дей алмай немесе көзге ілмей жүрміз бе? Осы энциклопедияда Жошы Ұлысында туған мынадай еңбектер атала-ды. «Қисса Жүсіп» Әл-Хорезми (ХІII-ХIV ғғ); «Гүлстан» Саиф Сараи (ХІII-ХIV ғғ); 79 хисса-хикаядан тұратын «Қиссас-ұл-Әнбия» Рабғүзи (ХІІІ-ХІҮ ғғ); «Мұхаббатнама» Хорезми (XIV ғ); «Жұм-Жұма Хусам Хатиб (XIV ғ.), тағы басқалар». Бұл еңбектер Асан қайғы, Шалкиіз, Доспанбет жыраулардың толғауларына етене жақын тілде жазылмады ма?! Жошы Ұлысының перзенті, XVI ғасырдағы тарихшылардың бірі Өтеміс қажының «Шыңғыснамасын» ғылыми талдау, оны қазақ тарихнамасының ғылыми айналымына енгізу де кезек күттірмейтін мәселелердің бірі. Осының бәрі тарихшы ғалымдары-мыздың біліктілігіне, ар-ожданына, ұлтжандылығына сын дер едік.

Ұлы Ұлысты басқаруға қатысқан қият, қоңырат, керей, найман, арғын тайпалары және кіші жүздің ру-тайпалары, қыпшақтың негізгі бөлігі, ноғай-

дың бір бөлігі мемлекет күйреген соң қазақ халқының құрамына еніп, Қазақ Хандығын құрайды. Қытай қыпшақтар (қыпшақтардың бір табы) қазіргі Қырғызстанның Ош облысына көшіп кетеді. Еділден Дунайға дейін көшіп жүрген ноғайлар екіге бөлініп. Еділдің шығыс бөлігіндегілер кіші жүздің құ-рамына енеді. Еділ бойына Бату ханға еріп келген татарлар Еділ бұлғарлары-мен араласып кетеді де₍ мемлекет басқару ісіне мүлдем араласпайды. Мөлшермен сол кездерде Қазан қаласының іргесі қаланады. Қаланың аты ай атымен байланысты болуы мүмкін. Ұлы Ұлыстан Қазақ Хандығы бөлініп шыққанда ондағы әскердің 60-70 процентке азайғанына, ал ондағы ру-тайпалардың басым көпшілігінің кейіннен қазақ халқының құрамына кіргеніне, жоғарыда айтылған басқа да себептерге қарап Жошы Ұлысы не-месе Ұлы Ұлыс қазақ халқының мемлекеті болды деуге толық негіз бар.

Сіздің сұрағыңыз бойынша мәліметтерді электронды почтанызға жібердік.

Сіздің сұрағыңыз бойынша мәліметтерді электронды почтанызға жібердік.

Сіздің сұрағыңыз бойынша мәліметтерді электронды почтанызға жібердік.

Здравствуйте! по Вашему запросу отправили материал на Ваш электронный адрес.

Сіздің сұрағыңыз бойынша мәліметтерді электронды почтанызға жібердік.

Сіздің сұрағыңыз бойынша мәліметтерді электронды почтанызға жібердік.

Сіздің сұрағыңыз бойынша мәліметтерді электронды почтанызға жібердік.

Сіздің сұрағыңыз бойынша мәліметтерді электронды почтанызға жібердік.

Сіздің сұрағыңыз бойынша мәліметтерді электронды почтанызға жібердік

Сіздің сұрағыңыз бойынша мәліметтерді электронды почтанызға жібердік.

Салеметсіз бе! Сіздің сұрағыныз бойынша жауапты электронды поштаңызға жібердік.

Здравствуйте! По Вашему запросу есть материалы.

Салеметсіз бе! Сіздің сұрағыңыз бойынша мәліметтерді электронды почтанызға жібердік.

Салеметсіз бе! Сіздің сұрағыңыз бойынша мәліметтерді электронды почтанызға жібердік.

Сіздің сұрағыңыз бойынша мәліметтерді электронды почтанызға жібердік.

Салеметсіз бе! Сіздің сұрағыңыз бойынша мәліметтерді электронды почтанызға жібердік.

Мемлекеттік тұрғын үй бағдарламасының басымдықтары жайлы мәліметі тауып, электронды почтанызға жібердік.

Салеметсіз бе! Сіздің сұрағыңыз бойынша мәліметтерді электронды почтанызға жібердік.

Нұрсұлтан НАЗАРБАЕВ: Қазақстанның әлеуметтік жаңғыртылуы: Жалпыға Ортақ Еңбек Қоғамына қарай 20 қадам мәліметтерді электронды почтанызға жібердік

Сәлеметсіз бе оқырман!

Біздің кітапхана қорында Семей полигоны жайлы ақпараттар, слайд жинағы бар. Кітапханаға келуіңізге болады.

Анықтама қызмет.

Салеметсіз бе! Сіздің сұрағыңыз бойынша мәліметтерді электронды почтанызға жібердік.

Здравствуйте! по Вашему запросу отправили материал на Ваш электронный адрес.

Салеметсіз бе! Сіздің сұрағыңыз бойынша мәліметтерді электронды почтанызға жібердік.

Қайырлы күн, оқырман!

Орталықтандырылған кітапхана жүйесінің сайтында мерзімді басылымдар тізімі жарияланған. Балалардың қызығушылығын тудыратын, танымдық бағыттағы, қызықты, көркем безендірілген журналдар жетерлік. Кітапхана оқырманы болуға шақырамыз.

Сіздің сұраған кітабыңыз бар. Кітапханаға жазылып, оқуыңызға болады.

Анықтама қызметі.

Қайырлы күн, оқырман!

Орталықтандырылған кітапхана жүйесінің сайтында жаңа әдебиеттер тізімі берілген. Сол тізім бойынша танысып, қалаған кітапқа сұраныс жасауыңызға болады. Кітапханамызға қуана-қуана шақырамыз.

Анықтама қызметі.

Сәлеметсіз бе, оқырман!

Кітапхана қорында балалар сүйсіне оқып, тыңдайтын ертегі кітаптар бар. Балалар және жасөспірімдер кітапханасынан және қаламыздың түрлі аудандарында орналасқан орталықтандырылған кітапхана жүйесінің кітапхана-бөлімшелерінен алып оқуға болады. Кейінгі уақытта келіп түскен жаңа әдебиеттермен таныстырамыз.

Қайырлы күн, оқырман!

Кітапхана қорында түрлі білім салалары бойынша электронды кітаптар бар.

Психология саласы бойынша төмендегідей электронды кітаптар бар.

1. Бабаев С.Б. Көрнекі психология.

2. Бабаев С.Б. Жалпы психология.

3. Бапбаба С. Психология негіздері.

4. Бапбаба С. Жантану негіздері.

Анықтама қызметі.

В марте 1925-го года столица Казахстана была перенесена из Оренбурга в Кызыл-орду. Таким образом, станция Акмечеть стала столицей.

В Кызылорде со всей казахской земли собирались образованные люди, акыны, певцы. Здесь трудились А.Бокейханов, С. Сейфуллин, И. Жансугуров, С. Кожанов, А. Байтурсынов. В городе открылся первый музыкальный театр. Своим талантом восхищали публику выдающиеся деятели искусств, как Калибек Куанышбаев, Серке Кожамкулов, Шара Жиенкулова и другие.

Сегодня Кызылорда - родина "отца" урожайного белого риса Ибрая Жакаева. Один из центров газовой и нефтяной промышленности.

30 октября 1917 года в городе была установлена власть Советов. А в 1922 году ему возвращено название Ак-Мечеть («белая мечеть»). В 1925 году Ак-Мечеть переименовали в Кызылорду («красная столица») в связи с переносом сюда столицы республики из Оренбурга. В 1925—1927 годах столица Казахской автономной республики в составе РСФСР находилась в Кызылорде.

Салеметсіз бе! Сіздің сұрағыңыз бойынша мәліметтерді электронды почтанызға жібердік.

Салеметсіз бе! Сіздің сұрағыңыз бойынша мәліметтерді электронды почтанызға жібердік.

Здравствуйте! по Вашему запросу отправили материал на Ваш электронный адрес.

Зощенко Михаил Михайлович [29.7 (10.8).1895, Петербург, - 22.7.1958, Ленинград), русский советский писатель-сатирик. Будучи студентом юридического факультета Петербургского университета, ушел добровольцем на фронт 1-й мировои войны 1914 - 18. Был ранен и демобилизован в чине штабс-капитана. В 1918 вступил добровольцем в Красную Армию. Печататься начал в 1922. Принадлежал к литературной группе " Серапионовы братья ". Первая книга 3ощенко " Рассказы Назара Ильича, господина Синебрюхова" (1922) и последовавшие за ней рассказы принесли автору широкую известность. В них от лица героя рассказчика повествуется о мещанах, пытающихся освоиться в новых условиях, уверенных в том, что революция совершилась, чтобы обеспечить им беспечальное существование. Часто автор противопоставляет глупости, грубости и эгоизму своих "героев" мечты о светлом дружелюбии и душевной тонкости, какими будут проникнуты отношения между людьми в будущем (рассказы "Страдания Вертера", 1933, "Огни большогоб города", 1936, и др.).

Значительное место в творчестве 3ощенко занимают фельетоны, в которых писатель непосредственно откликается на реальные события дня. Зощенко принадлежат также крупные произведения, разнообразные по жанру и манере повествования; повести " Мишель Синягин " (1930), " Возвращенная молодость " (1933), " Голубая книга " (1934), " Керенский " (1937), " Тарас Шевченко " (1939), а также пьесы сатирического характера: " Парусиновый портфель " (1939) и " Пусть неудачник плачет " (1946). Некоторые произведения Зощенко (повесть " Перед восходом солнца ", 1943, и др.) подверглись резкой критике в печати. Перевел повести финского писателя Майю Лассила " За спичками " и " Дважды рожденный ". Книги 3ощенко многократно переиздавались, переводились на иностранные языки. Награжден орденом Трудового Красного Знамени и медалями.

На долю Михаила Михайловича Зощенко выпала слава, редкая для человека литературной профессии. Ему понадобилось всего лишь три- четыре года работы, чтобы в один прекрасный день вдруг ощутить себя знаменитым не только в писательских кругах, но и в совершенно не поддающейся учету массе читателей. Журналы оспаривали право печатать его новые рассказы. Его книги, одна опережая другую, издавались и переиздавались чуть ли не во всех издательствах, а попав на прилавок, раскупались с молниеносной быстротой. Со всех эстрадных подмостков под восторженный смех публики читали Зощенко. Свой первый рассказ Зощенко опубликовал в 1921 году, а уже через десять лет, когда он был еще на далеком подходе к своим главным книгам, дважды успело выйти шеститомное собрание его сочинений.

Слава ходила за Зощенко по пятам. И нередко в самом прямом смысле. Почтальон приносил ему пачки писем. Ему названивали по телефону, не давали проходу на улицах. Его узнавали в трамваях, осаждали в гостницах. Его мгновенно " засекали " везде, где бы он ни появлялся, и, что- бы уберечь себя от назойливых почитателей, он, выезжая из Ленинграда, был вынужден подчас скрываться под чужой фамилией. (В то же время Михаилу Михайловичу рассказывали и писали, что по дорогам страны бродит несколько граждан, выдававших себя за писателя Зощенко.) Да, слава Зощенко была небывалой для нашей литературы. Но чем ее объяснить? Чем объяснить, что на книги Зошенко, по выражению К. Чуковского, с каждым годом все возрастал и возрастал " ненасытный читательский спрос " ?

Односложный ответ здесь не годится. Он должен слагаться из целого ряда моментов, касающихся как самого писателя, так и времени, когда Зощенко начал писать.

Он родился в Петербурге, в семье небогатого художника-передвижника Михаила Ивановича Зощенко и Елены Иосифовны Суриной, за домашними заботами успевавшей писать и печатать рассказы из жизни бедных людей в газете " Копейка ". С раннего возраста, а особенно после смерти отца (мальчику было 12 лет), когда Елена Иосифовна, страдая от унижения, обивала пороги присутственных мест с просьбой о пособии для своих восьмерых детей, будущий писатель уже отчетливо уяснил, что мир, в котором ему довелось родитъся, устроен несправедливо, и при первой же возможности отправился этот несправедливый мир изучать. Он еще гимназистом мечтал о писательстве - и вот за невзнос платы его выгнали из университета; нужен ли более веский предлог для ухода из дома - " в люди " ?

Контролер поездов на железнодорожной линии Кисловодск - Минеральные Воды; в окопах 1914 года - командир взвода, прапорщик, а в канун Февральской революции - командир батальона, раненый, отравленный газами, кавалер четырех боевых орденов, штабс-капитан; при Временном правительстве - начальник почт и телеграфа, комендант Главного почтамта в Петрограде; после Октябрьской революции - пограничник в Стрельне, Кронштадте, затем добровольцем пришедший в Красную Армию командир пулеметной команды и полковой адъютант на Нарвском фронте; после демобилизации (болезнь сердца, порок, приобретенный в результате отравления газами) - агент уголовного розыска в Петрограде, инструктор по кролиководству и куроводству в совхозе Маньково Смоленской губернии, милиционер в Лигове, снова в столице - сапожник, конторщик и помощник бухгалтера в Петроградском порту.

Вот перечень того, кем был и что делал Зощенко, куда бросала его жизнь, прежде чем сел он за писательский стол. Этот перечень необходим. За сухими строчками зощенковской анкеты проглядывается время, которое сегодня мы справедливо считаем неповторимо возвышенным и великим, но которое для многих живущих тогда людей было временем неслыханных испытаний, временем голода, тифа и безработицы.

Зощенко видел этих людей, варился в самой их гуще. Он хотел узнать, как живет и чем дышит прошедший через многовековое рабство его народ, и он это узнал: за несколько лет скитаний он увидел и услышал столько, сколько в спокойное, неторопливое время никогда бы не увидел и не услышал даже за пятьдесят лет. Он был на редкость восприимчив к чужому образу мыслей, что не только помогло ему разобраться в разных точках зрения на происходящую в стране социальную ломку, но и дало возможность постичь нравы и философию улицы.

И не он ходил по людям с карандашом. Сами люди, расталкивая друг друга, наперебой рвались к нему на карандаш. Эти люди станут героями его литературы. Он будет учить их смеяться над самими собой и этим смехом отстраняться от себя прежних, Но сейчас они были его учителями. И ни учили его от них не отстраняться.

Зощенко был человеком с больной, не знавшей покоя совестью. Его преследовали страшные видения, вынесенные им из жизни улицы, и, хотя он, казалось бы, не должен был чувствовать перед нею вины, он мучился от сознания, что виноват уже тем, что родился на чистых простынях. Он принял в свое сердце эту великую боль и посчитал себя мобилизованным на служение " бедному " (как позже он его назовет) человеку.

Этот " бедный " человек олицетворял собой целый человеческий пласт тогдашней России. Веками возводимый несправедливый социальный уклад, из недр которого вырвала этого человека революция, духовно его обокрал, обделил, обеднил его пониманием происходящих в жизни процессов. На его глазах революция предпринимала титанические усилия, чтобы покончить с послевоенной разрухой. Она не только лечила раны на измученном теле страны, но уже мечтала залить города и села электрическим светом. Чтобы осуществить эту мечту, необходим был сознательный труд миллионов людей, а " бедный " человек все силы свои и энергию зачастую тратил на борьбу с разного рода мелкими житейскими неурядицами. Он не понимал, что, занятый своими личными интересами, не приближает время той жизни, о которой мечтал, а отдаляет его.

Его спина прогибалась под грузом морально отживших, но еще не утративших силу пережитков сметенного революцией прошлого. Однако свалить с себя этот груз сам он не мог. По меткому определению В. Шкловского, Зощенко писал о человеке, который " живет в великое время, а больше всего озабочен водопроводом, канализацией и копейками. Человек за мусором не видит леса ".

Ему надо было открыть глаза. В решении этой задачи и увидел Зощенко свое назначение... К началу двадцатых годов поход за отправным для литературного труда материалом подошел к концу: Зощенко владел знанием жизни, забот, духовных и бытовых интересов своего будущего героя. И, что особенно важно, владел его языком.

Этот язык, словно прорвав веками державшую его плотину, затопил тогда вокзалы и площади, присутственные места и рынки, залы для театральных представлений и только что учрежденные коммунальные дома. Это был неизвестный литературе, а потому не имевший своего правописания язык. Он был груб, неуклюж, бестолков, но - затыкай или не затыкай уши - он существовал. Живой, непридуманный, сам собою сложившийся, пусть скудный по литературным меркам, а все-таки - тоже! - русский язык.

Далеко не каждый, даже очень хороший писатель, познавший жизнь простого народа и задавшийся целью своим трудом принести ему реальную помощь, способен спуститься с литературных высот и заговорить с людьми, о которых и для кого он пишет, на их повседневном, понятном им языке и в той же тональности, в какой говорят они между собой в обыденной для себя обстановке: в семье, на работе, в трамвае.

Зощенко был наделен абсолютным слухом и блестящей памятью. За годы, проведенные в гуще " бедных " людей, он сумел проникнуть в тайну их разговорной конструкции, сумел перенять интонацию их речи, их выражения, обороты, словечки - он до тонкости изучил этот язык и уже с первых шагов в литературе стал пользоваться им легко и непринужденно, будто этот язык - его собственный, кровный, впитанный с молоком матери.

По слогам читая зощенковские рассказы, начинающий читатель думал, что автор - свой, живущий такой же, как и он сам, простой жизнью, незамысловатый человек, каких " в каждом трамвае по десять штук едут ".

Об этом ему говорило буквально все в сочинениях писателя. И место, где " разворачивалась история " очередного рассказа; жакт, кухня, баня, тот же трамвай - все такое знакомое, своё, житейски привычное. И сама " история ": драка в коммунальной квартире из-за дефицитного ежика, ерунда с бумажными номерками в бане за гривенник, случай на транспорте, когда у пассажира чемодан " сперли", - автор как будто так и торчит за спиной человека; все-то он видит, все-то он внает, но не гордится - вот, мол, я знаю, а ты нет, -- не возносится над окружающими. И главное - " грамотно " пишет, не умничает, все чисто русские, " натуральные, понятные слова ".

Это последнее окончательно успокаивало читателя. В чем другом, а вот тут - взаправду умеет человек по-простому разговаривать или только подлаживается - он всегда разберется. И он разобрался: Зощенко положительно свой, подвоха здесь нет. Веками сложившееся недоверие " бедного " человека к стоящим выше на общественной лестнице получило здесь одну из самых ощутимых своих пробоин. Этот человек поверил писателю. И это было великим литературным достижением Зощенко.

Не сумей он заговорить на языке масс, не знали б мы сегодня такого писателя.

Зощенко писал о своем языке: " Я пишу очень сжато. Фраза у меня короткая. Доступная бедным. Может быть, поэтому у меня много читателей ". Сжатое письмо, короткая фраза - вот, оказывается, в чём секрет небывалого успеха его литературы. Не мало ли для такого успеха? Не мало. Если принять во внимание тот " воздух ", который содержат эти короткие фразы.

Что же понимать под воздухом, который, как говорил Зощенко, он <ввел> в свою литературу? Вопрос сложный, достойный особого исследования. Но применительно к нашему разговору ответ можно уложить в несколько строк. " Воздух " - это громадная работа Зощенко над переводом просторечного говора в русло литературного языка.

Этот язык был собирательным; он вобрал в себя все самое характерное, самое яркое из простого языка масс и в отжатом, концентрированном виде вышел на страницы зощенковских рассказов. Тогда-то и стал он литературным языком - неповторимым сказом народного писателя Зощенко. Но для начинающего читателя все это было до безнадежности сложно да и, по сути, не важно. Зощенко писал на понятном ему языке. Вот что было для него важно!

И вот что еще не менее важное, чем знание всех мелочей его жизни и его языка. Этот как с неба свалившийся на него писатель казался исключительно веселым, жизнерадостным, неунывающим человеком. Никакие превратности судьбы не в силах были сшибить его героя с раз и навсегда занятой им бодрой позиции.

Всё ему нипочем. И то, что одна гражданочка при помоши пирожных перед всей театральной публикой его осрамила. И то, что " ввиду кризиса " пришлось ему с " молоденькой добродушной супругой ", дитем и тещей в ванной комнате проживать. И то, что в компании психов довелось ему как-то раз ехать в одном купе - и опять ничего, выпутался. Молодец этот самый Зощенко! Несмотря на такие вот нервные потрясения со стороны жизненных обстоятельств, описывает бодро - животики надорвешь...

Смех Зощенко, по-своему понятый начинающим читателем, скрашивал его трудную жизнь и вселял надежду, что все в конечном итоге обернется к лучшему. Смеясь до упаду над зощенковскими рассказами, в которых все было " голая правда ", этот читатель был глубоко убежден, что герой-рассказчик не кто иной, как собственной персоной писатель Зощенко. Его тянуло к этому веселому, неунывающему человеку.

Потому-то он и гонялся за ним, часами выстаивал в подворотне его дома, трезвонил по телефону. Все хотел узнать-расспросить, как же тому удается сквозь все " неслыханные испытания " и " удары судьбы " пронести и легкость характера, и веселость, и простой взгляд на вещи...

Он шёл к Зощенко за рецептом. Как больной к доктору. Но " доктор " избегал принимать " больных ". У него был совсем не легкий характер. Он был малообщительный и очень невеселый человек, со сложным отношением к жизни. И ничто на свете его так не удручало, как то, что люди смеются читая его рассказы. Он считал, что не смеяться над ними надо, а плакать.

Зощенко был верным последователем гоголевского направления в русской литературе. Если внимательно вслушиваться в его смех, нетрудно уловить, что беззаботно-шутливые нотки являются толъко лишь фоном для нот боли и горечи.

За внешней непритязательностью того или иного рассказа, который на первый, поверхностный взгляд мог показаться и мелким по теме и пустяковым по мысли, за всеми его шуточками, остротами и курьезами, призванными, казалось бы, только повеселить " уважаемых граждан ", у него всегда таилась взрывчатой силы остронасущная, живая проблема дня.

Этих проблем в поле зрения Зощенко всегда находилось великое множество - и тех, которые только что заявили о своем рождении, и тех, которые уже обрели реальные контуры. И в разное время, но всегда точно ко времени, когда та или иная набравшая силу проблема уже не имела далее права оставаться неподнадзорной, Зощенко, максимально вооруженный знанием предмета, писал свой очередной рассказ. И попадал, как правило, в самую точку.

У него было особое чутье на малейшие колебания и перепады в общественной атмосфере. Он безошибочно верно улавливал жизненно главный вопрос, именно тот, что как раз сегодня вставял перед массой людей. Так, в нужный момент появлялись его рассказы о жилищном кризисе, принявшем угрожающие размеры в середине двадцатых годов; о равнодушии лиц, в чьи прямые обязанности входила забота о благоустройстве людей; об административных перегибах, бюрократизме, волоките, взяточничестве и многом, многом другом, с чем приходилось сталкиваться людям в повседневном быту.

Со словом " быт " связано понятие " обыватель ". Есть устоявшееся мнение, что зощенковская сатира высмеивала и разоблачала обывателя. Что Зощенко выставил на публичное обозрение исключительный по своей отталкивающей выразительности его портрет, чтобы помочь революции точнее определить цель, по которой необходимо вести массированный огонь.

На первый взгляд это так. Но призадумаемся... Прежде всего кто такой этот самый обыватель? Зощенко считал, что в чистом виде такой человеческой категории нет. Есть человек - носитель тех или иных обывательских черт. Эти черты есть в каждом человеке. Только у одного их меньше, у другого - больше. " Я соединяю эти характерные, часто затушеванные черты в одном герое, и тогда герой становится нам знакомым и где-то виденным ", - писал Зощенко.

Он высмеивал обывательские черты в человеке, а не самого человека. Человек-обыватель в его представлении был фигурой мифической, несуществующей. Будь то иначе, нам пришлось бы сказать, что обыватель и зощенковский " бедный " человек - одно и то же лицо. Ибо герои большинства сатирических рассказов Зощенко - именно " бедные " люди. Но это противоречило бы всему, что мы знаем о Зощенко и его литературе.

Своими рассказами Зощенко как бы призывал не бороться с людьми - носителями обывательских черт, а помогать им от этих обывательских черт избавляться. И еще - насколько возможно - облегчить их заботы по устройству сносного быта, для чего строго спрашивать с тех, чье равнодушие, чванство и злоупотребление властью подрывают и без того еще не окрепшую веру людей в грядущую новую жизнь.

Вот по какому пути должна вестись борьба с обывательщиной. Вот где надо искать истоки целенаправленности зощенковской сатиры.

Популярность Зощенко в читательских массах мы связали только с его рассказами. И это оправданно. Зощенко начинался с рассказа. Его рассказ сумел вырваться из круга постоянно читающей публики и пробил пути к людям, только что постигшим премудрости букваря. Именно здесь кроется первопричина пришедшей к Зощенко поистине всесоюзной известности. Но тот же читатель, который узнал и полюбил Зощенко как рассказчика, был недоволен, что писатель с годами все чаще и чаще печатает длинные повести, а за рассказы берется редко, да и не очень похожи эти рассказы на те, знаменитые, уже по первым фразам которых без ошибки можно было определить: Зощенко. Читатель хотел, чтобы Зощенко вернулся к тому, с чего начал. Но Зощенко уже вернуться не мог.

В расцвете славы он отошел от того, чем был славен. Но было бы нелепо его за это осуждать. Он искренне верил, что, изменив " курс литературного корабля ", принесет еще большую пользу " в той борьбе, какую ведет наша страна за социализм ". Уже в двадцатые годы, словно предвидя будущее изменение курса и проверяя свои, так сказать, навигаторские возможности, Зощенко создал цикл "Сентиментальных повестей", в которых с грустной иронией поведал о людях так называемой средней интеллигентской прослойки, потерявших точку опоры на переломе эпох. И не только герои - сама форма этих повестей (стиль, язык, словарный состав) резко отличалась от всего, что наполняло художественную структуру рассказов.

Прочитав одну из этих повестей (" Страшная ночь "), М. Горький, первых дней пристрастно следивший за ростом своего " крестника " (через его руки прошли практическм все ранние произведения Зощенно), писал: " Если последний (Зощенко) остановится на избранном им языке рассказа, углубит его и расширит, наверное, можно сказать, что он создаст вещи оригинальнейшие. И еще: " Страшная ночь " заставляет ждать очень " больших " книг от Зощенки ".

Горький не ошибся. За " Сентиментальными повестями " последовали такие большие книги, как " Письма к писателю ", " Возвращенная молодость ", " Голубая книга ", " Перед восходом солнца " (" Победа разума "). Да, Зощенко круто изменил курс своего " литературного корабля". Сатирическая направленность в его поздних вещах все чаще и все заметнее стала получать, как бы сказать, назидательную, морализаторскую " приправу ", а отдельные произведения (" Огни большого города ", " Облака " и др.) звучали как нравственные проповеди. Он даже отважился на переделку своих старых - знаменитых - рассказов, заведомо зная, что если и не губит их окончательно, то уж, во всяком случае, снижает их художественную ценность. Он очень страдал, жалел принесшие ему славу рассказы. Но цель - он был убежден - должна была оправдать затраченные на ее достижение средства...

17 февраля 1939 года в Кремле М. И. Калинин вручил писателю Михаилу Зощенко орден Трудового Красного Знамени. Современная Зощенко критика, даже самая дружелюбная, нередко объясняла невиданную популярность зощенковской литературы ее беспримерной развлекательностью, а славу самого Зощенко в широких массах людей расценивала как славу непревзойденного, но все же... скомороха, балагура и остряка, над проказами и досужими россказнями которого хоть и смеются до колик, однако самого смехотворца не уважают, относятся к нему с непочтительностью и презрением.

Но с высоты нашего времени облик Зощенко - писателя и человека - выглядит совершенно иначе. Зощенко оставил нам более тысячи рассказов и фельетонов, повести, пьесы, киносценарии, критические статьи и многое другое - всего около ста тридцати книг вышло при его жизни.

Разбираясь в его наследии, думая над ним, мы, конечно же, вспомним Гоголя, Салтыкова Щедрина, Чехова и, еще раз подивившись тому, сколь стойки и неувядаемы традиции классической русской сатиры, где смех никогда не был смехом стороннего, где за внешне веселой формой всегда стояло идущее от сердечной боли гражданское содержание, мы неминуемо придем к мысли, что Зощенко из этого ряда, что он, как и его великие предшественники, беззаветно верил в будущее своего народа, в его ум, трудолюбие и способность, пристрастно в себя заглянув, расстаться с тем, что мешает его историческому движению.

Он был истинный сын своей великой земли. И потому не гнушался самой черной на ней работы. Он был убежден в ее насущной необходимости и это свое убеждение мужественно пронес через всю жизнь.

Источники:

Большая Советская Энциклопедия, ст. "Зощенко М.М."

"Смех Михаила Зощенко" Ю. Томашевский

"Как я пошел сражаться за Советскую власть" М.Зощенко

"Антология русского советского рассказа." Сост. Ю.Нагибин

Газет-журнал материалдарынан өлкетану

мақалаларының тізімі

1. Абсалықова, М. Жеті сарай ма, киелі жер ме? // Ертіс өңірі. - 2006. - 20 қыркүйек. - (Қала тарихы).

2. Айтжанов, М. Сәбеңмен сырлас болған // Ертіс өңірі. - 2008. - 24 желтоқсан. - (Ақын Секен Дайырбеков туралы).

3. Айтұлы, Н. Төлеуғали // Ертіс өңірі. - 2008. - 9 сәуір. - (ақын, жазушы Төлеуғали Есімжанов)

4. Әубәкір-баба, М. Азаттық аңсаған мөлдір сана // Ертіс өңірі. - 2008. - 24 желтоқсан. -(жазушы, журналист Б.Шалғынбай).

5. Әубәкір, Ж. Қажының жұрағаты // Ертіс өңірі. - 2008. - 16 шілде. - (Шәкәрім – 150).

6. Бәшей, К. Өмірі өнеге – мұрасы – мектеп // Ертіс өңірі. - 2008. - 30 сәуір. - (Кәмен Оразалин туралы).

7. Жолымбет, Қ. Алакөл ахуалы назарда... // Ертіс өңірі. - 2008. - 9 сәуір.

8. Зекенұлы, Қ. Елім деп ет-жүрегі елжіреген // Ертіс өңірі. - 2008. - 2 сәуір.

9. Зекенұлы, Қ. «Бір өлең – бір әлемде» - бірінші // Ертіс өңірі.-2008.-16 шілде.-(Ақын Айжарық Абылқасым ).

10. Зекенұлы, Қ. Семей ет комбинатының серкесі болған // Ертіс өңірі.-2008.-28 мамыр.-(С.Бақтажаров).

11. Көркембаев, Р. Тұнығын шайқап алмай, мөлдірін қалқып ал // Семей таңы.-2008.-31 қаңтар.-(Шәкәрім).

12. Қуатбайұлы, Т. Менің «кездесулерім» // Ертіс өңірі.-2008.-2 сәуір.-(Шәкәрім – 150).

13. Омаров, А. Мекке сапары // Ертіс өңірі.-2008.-23 сәуір.-(Шәкәрім – 150).

14. Омаров, А. Жеті сарайлы көне шаһар // Ертіс өңірі.-2007.-27 маусым.

15. Омаров, А. Семипалатинск емес, Семей // Семей таңы.-2007.-21 маусым..

16. Омаров, А. Көне Семей болған ба? // Семей таңы.- 2008.-31 қаңтар.

17. Разданұлы, М. Өр Алтайда ізі бар // Ертіс өңірі.-2008.-16 сәуір.-(Шәкәрім – 150).

18. Тоққарин, Д. Гографиялық қоғамның бағыты // Ертіс өңірі.-2008.-30 сәуір.

19. Төлеуов, М. Терең ақын // Ертіс өңірі.-2008.-9 шілде.-(ақын С.Әлімбетов).

20. Үрімжіде жырға айналған ұлы есім // Ертіс өңірі.-2008.-16 сәуір.-(Шәкәрім – 150).

Бiздiң елiмiз мен айтқан перспективаларға қол жеткiзуi үшiн мынадай ұзақ мерзiмдi жетi басымдықты iске асыру қажет:
1. Ұлттық қауіпсіздік. Аумақтық тұтастығын толық сақтай отырып, Қазақстанның тәуелсiз егемен мемлекет ретiнде дамуын қамтамасыз ету.
2. Ішкі саяси тұрақтылық пен қоғамның топтасуы. Қазақстанға бүгiн және алдағы ондаған жылдар iшiнде ұлттық стратегияны жүзеге асыруға мүмкiндiк беретiн iшкі саяси тұрақтылық пен ұлттық бiртұтастықты сақтап, нығайта беру.
3. Шетел инвестициялары мен iшкi жинақталымдардың деңгейi жоғары ашық нарықтық экономикаға негiзделген Экономикалық өсу. Экономикалық өрлеудiң нақтылы, тұрлаулы және барған сайын арта түсетiн қарқынына қол жеткiзу.
4. Қазақстан Азаматтарының денсаулығы, білімі мен әл-ауқаты. Барлық қазақстандықтардың өмiр сүру жағдайларын, денсаулығын, білiмi мен мүмкiндiктерiн ұдайы жақсарту, экологиялық ортаны жақсарту.
5. Энергетика ресурстары. Мұнай мен газ өндiрудi және экспорттауды қалыпты экономикалық өрлеу мен халықтың тұрмысын жақсартуға жәрдемдесетiн табыс алу мақсатында жедел арттыру жолымен Қазақстанның энергетикалық ресурстарын тиiмдi пайдалану.
6. Инфрақұрылым. Әсіресе Көлік және байланыс. Осы шешушi секторларды ұлттық қауіпсіздікті нығайтуға, саяси тұрақтылық пен экономикалық өрлеуге жәрдемдесетіндей етіп дамыту.
7. Кәсіби мемлекет. Ісіне адал әрі біздің басты мақсаттарымызға қол жеткізуде халықтың өкілдері болуға қабілетті Қазақстанның мемлекеттік қызметшілерінің ықпалды және осы заманғы корпусын жасақтау.
Осы ұзақ мерзімді басымдықтардың әрқайсысы үшін біз бір жылдық, үш, ал кейіннен бес жылдық жоспарларда белгіленген нақты іс-қимылдарға күш-жігерімізді жұмылдыра отырып біз стратегиямызды талдап жасауға және оны дәйекті түрде іске асыруға тиісп Осы ұзақ мерзімді басымдықтар мемлекет пен біздің азаматтарымыздың күш-жігерін жұмылдыру үшін қызмет етуге, еліміздің бюджеті мен кадр саясатын қалыптастыру кезінде өлшемдер негізіне алынуға тиіс.

Салеметсіз бе! Сіздің сұрағыңыз бойынша мәліметтерді электронды почтанызға жібердік.

Қазақстан табиғи ресурстардың, әсiресе энергетика ресурстарының орасан зор қорына ие. Бiздiң елiмiздiң аумағында, бағам бойынша мұнайлы алғашқы он елдiң қатарына қосарлық мұнай мен газ кен орындары бар. Сонымен қатар Қазақстанда көмiрдiң, уранның, алтынның және басқа да бағалы минералдардың мол қоры бар.Энергетикалық ресурстарды пайдалану стратегиясы мынадай элементтердi қамтиды:
Бiрiншiсi, бiз өз қорларымызды жедел әрi тиiмдi пайдалану үшiн үздiк халықаралық технологиялар, ноу-хау, iрi капиталдар тарту мақсатымен басты халықаралық мұнай компанияларымен ұзақ мерзiмдi әрiптестiкке барамыз. Бiз қазiрдiң өзiнде бiрсыпыра iрi контракттарға қол қойдық, ал басқа контракттар әзiрлену үстiнде.
Бiз ұзақ мерзiмдi келешекке өзiмiзге мiндеттерi сәйкес келетiн әрiптестер iздеймiз. Контракттарда бiз Қазақстанның мүддесiн, экологиясын, өз адамдарымыздың жұмыспен қамтылуы мен даярлануын, әлеуметтiк мiндеттердi шешу қажеттiгiн қатаң әрi парасат тұрғысынан көздестiретiн боламыз.
Өзiмiздiң табиғи ресурстарды пайдалануда бiз үздiк әлемдiк практикаға сәйкес келетiн және Қазақстанның мүдделерiне жауап беретiн орнықты келiсiмдерге мүдделiмiз.
Бiздiң кiрiстерiмiздiң тұрақтылығы және контракттарымыздың әдiлеттiлiгi, сондай-ақ әлемдiк қауымдастықтың қолдауының кепiлдiгi, мiне, осында жатыр.
Бiздiң стратегиямыздың екiншi бөлiгi - мұнай мен газ экспорты үшiн құбыр арналарының жүйесiн құру. Тәуелсiз экспорт арналары көп болғанда ғана бiз көршiмiздiң бiрiне тәуелдi болудан және келесi тұтынушыға баға жөнiнен кiрiптар болудан құтыламыз.
Үшiншiсi. Отын ресурстарын пайдалану жөнiндегi бiздiң стратегиямыз әлемдiк қауымдастықтың iрi елдерiнiң мүддесiн Қазақстанға, оның әлемдiк отын өндiрушi ретiндегi рөлiне бағыттау.

Бұл ретте бiздің мұнай-газ бизнесiмiздi инвестициялауға тиiс компаниялар мен елдер АҚШ-ты, Ресейдi, Қытайды, Жапонияны және Батыс Еуропаның мемлекеттерiн қамтиды. Бұл елдер мен компаниялардың бiздiң ресурстарымызды тұрақты және тұрлаулы негiзде экспорттауға деген экономикалық мүдделерi Қазақстанның тәуелсiз және қарыштап дамуына жәрдемдесетiн болады.
Төртiншiден, шетел инвестицияларын тарту арқылы бiз iшкi энергетика инфрақұрылымын құру мен дамытуды, iшкi қажеттiлiк пен тәуелсiз бәсекелестiк проблемаларын шешетiн боламыз.
Ақыр соңында, бесiншiден, бұл стратегия осы ресурстардан түсетiн келешек кiрiстердi барынша үнемшiлдiкпен пайдалануды көздейдi.
Бiз өзiмiздiң стратегиялық ресурстарымызға қатаң бақылау қоюға, үнемшiл болуға әрi қаражатты ұқыпты жұмсап, олардың бiр бөлiгiн өзiмiздiң болашақ ұрпақтарымыз үшiн жинақтауға тиiспiз.

Тарихи тұрғыдан алғанда, елiмiздiң аумағы арқылы Шығыстан Батысқа және керi қарай көлiк легi тоқтаусыз өтiп жатты, ал олардың жылжу жиiлiгi бүгiнгi күнi де саябырситын емес. Қазақстанның мiндетi отандық көлiк-коммуникация кешенiнiң бәсекелестiк қабiлетiн және аумағымыз арқылы өтетiн сауда легiнiң ұлғайтылуын қамтамасыз етуде жатыр.
Белгiлi бiр дәрежеде бұл сала бiршама дамыған, ал ұзақ мерзiмдiк келешекте жан-жақты өсу стратегиясына iлесуге тиiс, мұның өзi ұлттық рынокты жан-жақты жетiлдiруге және бiздiң көлiк және коммуникациялық қызметiмiзге ден қоятын жаңа рыноктар iздеуге саяды. Бұл стратегия автомобиль жасау, туризм, қызмет жүйесi, жол және күрделi құрылыс салаларын барған сайын дамыта беруге және отандық өнiмнiң өзiндiк құнындағы көлiк шығасысын кемiтуге жәрдемдесетiн болады.

Темір жол көлігі

Аумағымыздың ауқымын және экономикамыздың шикiзаттық бағдарын ескерсек, Қазақстанда жүк тасымалының негiзгi көлемi темiр жол арқылы жүзеге асырылатын болады. Көлiктiң осы түрiнiң алдында тұрған стратегиялық мiндеттердi iске асыру үшiн басымдықтар ретiнде мыналарды атау керек:
- Халықаралық көлiк және сауда байланыстарын, сондай-ақ Трансазия магистралi бойынша транзиттiк жүк тасқынын қамтамасыз ететiн негiзгi темiр жол бағыттарын жаңарту;
- Достық стансасын дамыту мен Достық - Ақтоғай учаскесiн нығайтуды аяқтап, оның өткiзiм қабiлетiн жылына 10 млн. тонна жүк тасымалына дейiн жеткiзу;
- Жүк жинақталатын аудандарда көп модульды терминалдар ұйымдастыруға кiрiсу, сол арқылы көлiктiң сан түрлерiнiң технологиялық бірлiгiн қамтамасыз ететiн контейнерлiк және бумалық тасымалды қолдана бастау;
- Барлық көлiктiк-коммуникациялық монополияларды батыл қайта құрылымдауды жүзеге асыру, оларды бейiнi сәйкес келмейтiн кәсiпорындардан арылту.

Автомобиль жолдары және автокөлік

Автомобиль жолдарын шапшаң аралықтар құру арқылы халықаралық тасымалды қамтамасыз ететiн бағыттарда дамыту;
- Жекеменшiк автомагистральдар салу, қазiргi барларын жекешелендiру мен концессияға беру жөнiндегi жұмыстарды бастау. Оларға осы заманғы халықаралық талаптар деңгейiнде қызмет көрсетiлуiн қамтамасыз ету;
- Ауылдық жерлердегi автожолдардың желiсiн басымдық тәртiбiмен дамыту және ұзақ мерзiмдi келешекте олардың қатқыл табанды жолға көшiрiлуiне жету, автомагистральдар мен көпiр конструкцияларының өткiзiм қабiлетiн жақсарту

Әуе көлігі-

Авиацияда тәртiп орнату және ұшақтар паркiн лизинг пен жоғары сыныпты ұшақтардың белгiлi бiр көлемiн сатып алу есебiнен толықтыру;
- Әуежайларды қайта жаңартуды қолға алу, қызмет көрсету мен сервистi қамтамасыз ету деңгейiн халықаралық стандарттарға дейiн жеткiзу;
- Қазақстан арқылы өтетiн транзиттiк әуе желiлерiн дамыту мақсатында әуе қозғалысын басқару жүйесiн қайта ұйымдастыру.

Су көлігі- "Ақтау" айлағын қайта жаңарту және флотты "өзен - теңiз" түрiндегi кемелермен толықтыру үшiн шетел инвестицияларын тарту;
- Өзен пароходстволарының жұмысын, әсiресе, жүк және жолаушы тасымалындағы өзiндiк құны төмен кемелердi iске қосып, олардың жұмысын жандандыру.

Вирустың қүрамында тек бір нуклеин қышқылы ғана бар: РНҚ (рибонуклеин қышқылы) немесе ДНҚ (дезо-ксирибонуклеин қышқылы). Сондықтан да вирустар құрамында РНҚ-лы немесе ДНҚ-лы бар вирустар болып бөлінеді. Ең негізгісі РНҚ-лы бар вирустардың барлық генетикалық ақпараты осы РНҚ-да. Мұндай жағдай биологияда тіпті де кездеспейді.
2Вирустар тек клетка ішінде ғана тіршілік ететін арамтамақтар, демек тек клетка ішінде ғана көбейеді.
3. Вирустардың көбею ерекшеліктерін "дисьюнктивтік" түрге жатқызады. Себебі барлық жанды дүние екіге бөліну, бүршіктену, спора арқылы көбейсе, вирустардың өсіп-өнуі одан да ерекше.
Вирустар клетка ішінде болады да жоғалып кетеді. Себебі вирус бөлшектерін, серологиялық не микроскоп әдістері арқылы клетка ішінен кездестіре алмаймыз, клетка ішінде белок пен нуклеин қышқылына бөлініп кетеді. Ал болашақ вирустың компоненттері клетканың әр жерінде пайда болады: нуклеин қышқылы — ядрода, цитоплазмада, белоктары — цитоплазмада, содан кейін барып вириондар кұралады.
Күрделі вирустардың өсіп-жетілуі бұдан көп ерекше. Олар уақыт және кеңістікте бірнеше сатыға бөлінеді. Себебі олардың, көбеюі де бірнеше сатыдан тұрады.
4. Вирустардың белок құрайтын жүйесі — рибосомдары жоқ. Демек вирустар өздері белок құрай алмайды.
5. Вирустар — генетикалық деңгейдегі арамтамақтар. Вирустар жасанды орталарда (ЕПА, ЕПС) өспейді. Себебі оларда ассимиляция, диссимиляция, тыныс алу деген жоқ, қоректенбейді, ештеңе бөлмейді. Вирустардың көбеюі үшін тек қана тірі клетка керек, тек клетканың ішінде ғана, клетка материалдарын пайдаланып қана көбейе алады. Вирустар өзінің геномымен (РНҚ не ДНҚ) клетка геномына әсер етіп белгілі бір байланысқа түседі. Осылайша клетка бірге жұмыс істейтін күйге түседі, мысалы, рак ауруының вирустары. Осының салдарынан торшаның өлуі де мүмкін, себебі торша геномы зақымдалады, сондықтан торшалық РНҚ-лы құралмай, вирус геномы рибосомға еніп, оны жеңіп шығуы мүмкін.
Осындай зақымға ұшыраған клеткаларда вирустар көбейе бастайды. Демек вирустар клетканың генетикалық аппаратына "өз дегенін" істетіп көндіреді.
6. Вирустардың ендігі бір ерекшелігі ол өте ұсақ. Олар нанометрмен өлшенеді. 1 нм — метрдің миллиардтан бір бөлігі 1/1000000000 м. Демек 1 метрде - 1 000 000 000 нм, ал 1 мм - 1 000 000 нм, 1 мкм - 1 000 нм, 1 нм - 10 А°.
Мысалы, ең ірі деген шешек ауруы вирусының мөлшері жөнінен бактерияға жақындайды. Үлкендігі 250 — 350 нм. Ең кіші вирустың ірілігі (мысалы, аусыл ауруын қоздыратын вирус) 20 — 30 нм. Осындай өте ұсақ вирусты тек электрондық микроскоппен ғана көруге болады. Себебі ондай микроскоп 200000 — 500000, не 1 — 2 млн рет үлкейтіп көрсетеді. Вирустардың осындай ұсақ болуына байланысты оларды зерттеу үшін сүзгіден өткізу тәсілдері қолданылады. Сондықтан да уақытында " Сүзгіден өтетін вирус" деген ұғым пайда болды. Қазіргі кезде "Вирус" деген ұғым ғана қолданылады.
7. Вирустардың тағы бір ерекшелігі — олар кристалл ретінде де кездеседі. Мұндай қасиет тек өлі дүниеде ғана болады (минералдарда). Темекі жапырақтарының ауруын қоздыратын вирусты кристалл түріндегі вирусты американдық ғалым — биохимик, вирусолог Уэнделл Стенли алған еді. Оған сол еңбегі үшін Нобель сыйлығы берілді.
1955 жылы полиомиелит (балалардың сал ауруы) вирусының кристалл түрі алынды. Вирустардың кристалл түрін жай микроскоппен де көруге болады. Бір кристалда бірнеше миллион вирус болады. Кристалдар оншақты жыл бойы сақталуы мүмкін. Дегенмен кез келген уақытта олардың өсіп-өніп миллиондап көбейіп кетуі де мүмкін.
8. Вирустардың кейбір түрлері торша ішінде "денешіктер", "қосылыстар" ретінде кездесуі мүмкін және олар торшада өздері өсіп көбейген жерде ғана болады. Мысалы: құтырық жұқтыратын вирус — цитоплазмада, аденовирустар — ядрода болады.
Вирустардың тағы бір айта кететін ерекше қасиеті бар — ол тек белгілі органдар клеткаларында және клетка ішіндегі органеллаларда өніп-өседі. Демек, вирустар клетка ішіндегі ядрода, ядрошықтар мен рибосомдарда, митохондрияларда кездеседі.
Осы айтқандардан нендей шешімге келуге болады? Вирус дегендер қандай заттар? Оларды тірі организмге жатқызуға бола ма немесе олардың табиғаты қандай?
Вирустардың пайда болу табиғаты
Вирустарды жай, майда торша ретінде қарауға болмайды. Вирустар — клеткаға дейін пайда болған нәрселер. Оларды организм ретінде де қарауға болмайды. Себебі организм дегеніміз (А. Львовтың айтуы бойынша) — өзімен-өзі байланысып жатқан кейбір ерекше құрамдар мен қозғалыстар. Мысалы, ит — жүгіреді, үреді, тірі; құрбақа — секіреді, құрылдайды, тірі. Олардың денесі өзара байланысқан құрама қозғалыстардан тұрады. Бұл — организмдер. Бір торшадан тұратын қарапайымдылар (амебалар)—организмге жатады, ал торша ішіндегі органеллалар (хромосомдар, митохондриялар) организмге жатпайды. Себебі олар өздігінше тіршілік ете алмайды. Демек, вирустарды организм деуге болмайды. Өйткені, олар өздігінен тіршілік етпейді, олардың өсіп-өнуіне торша керек. Сонда вирустарды қайда жатқызуға болады: жануарлар әлеміне ме немесе жансыздар әлеміне ме?
Вирустардың табиғаты ерекше. Оларда әрі тірі жануар дүниесінің қасиеттері бар, яғни көбейеді, нәсілдік және өзгеру ерекшеліктері тағы бар. Ал сонымен бірге вирустарда тірі жандар дүниесінде жоқ қасиеттер де кездеседі: вирустардың кристалл ретінде болуы, кебеюінің ерекшеліктері (дисьюнктивті түрі), нуклеин қышқылының бір түрінің ғана кездесуі. Тіпті вирустар қоректенбейді, қозғалмайды, тыныс алмайды, ештеңе бөлмейді. Осының бәрі вирустардың өлі және тірі дүние арасында тұратынын дәлелдейді. Вирустарды тірі дүниеге жатқызуға 1915-1917 жылдардағы бактериофагтың — бактериялар вирусының ашылуы әсер етті (ағылшын ғалымы бактериолог Туорт пен канадалық микробиолог Д'Эррель).
Демек бактерия клеткасының ішінде тіршілік ететін тірі арамтамақ бар екені дәлелденді. Содан соң да көптеген деректер белгілі болды. Сөйтіп, вирус қоздыратын темекі ауруының бар екені, бактерияны құртатын бактериофаттың ашылуы, адам және жануарлар дүниесіндегі жұқпалы аурулардың қоздырушылары — вирустармен байланысты екені анықталды.
Вирустарды өсімдіктер вирустары; жануарлар вирустары; бактериялар вирустары — деп үш топқа бөлуге болады.
Осы вирустардың бәрін бір категорияға жинап, "Урга" әлемі деп атауға болады. Себебі олардың планетада алатын орны ерекше. Демек, вирустар организмдер емес, тіршіліктің ерекше бір түрі және олар жер бетіндегі органикалық дүниенің эволюция заңына бағынады.

Табиғатта вирустар бірнеше жағдайда тіршілік етеді.
1. Клеткалардың ішінде кездесетін вегетациялық немесе көбею түрлері. Мұндай вирустарға "вирус — клетка кешені" деген синоним қолданылады.
2. Клетканың сыртындағы көбеймей, жай тұрған түрі. Бұл жағдайда "вирион" деген ұғым қолданылады. Вирустар тек қана клетка ішінде өсіп жетілетін арамтамақтар және бір иеден екінші иеге ауысып отырады. Вирустар тек клетка ішінде ғана өсіп-өнеді.
Вирустардың тек клеткада ғана өсетін себебі не?
Себебі вирустардың құрамы өте қарапайым: нуклеин қышқылы, белок, қант және май, тек кейбір күрделі вирустардың ғана ферменттері болады.
Осындай құрамы қарапайым вирустар көбею үшін клетканың материалдарын пайдалануға мәжбүр болады. Олар: рибосомалар, клетка мембранасы, ферменттер, энергия тудыратын жүйелер. Вирустарда ядро да, клеткаға тән заттар да жоқ. Дегенмен, вирустардың көбеюіне әсер ететін клетканың заттары қажет. Бұл жағдай қарақшылар басып алған кеме секілді. Өйткені, вирустар өз дегенін істету үшін байланыс органдарын қолына алып өз үкімін жүргізеді.
Демек, вирустар өздеріне қоректі заттарды өздері құрамай тек қана нұсқау арқылы торшаны өзіне бағындырып, жұмыс істетеді. Ол "нұсқауды" вирустың нуклеин қышқылы береді. Вирустар табиғаттағы барлық жаны бар заттардан ерекше болады.

Кейіпкерлері тарихта болды деген дерек бар немесе айтушылары өмір сүрді деп сендіре айтатын жырмен, қара сөзбен айтылатын әңгіме түрін аңыз әңгіме дейміз. .

Қазақтың көне аңыз әңгімелерін зерттеген ғалымдар олардың белгілі бір тарихи оқиғаларға қатысты екенін айтады. Ә. Марғұлан «Ежелгі жыр - аңыздар» деген кітабында: «Бартольдтың толғануынша, Қорқыт туралы қария сөз қазақ даласында жиі жолығады, олай болуы бұл жерді оғыздардың Кавказға бармай тұрып ерте кезде қоныстағандығына байланысты. Сондықтан бұл қария сөздер осы күнге дейін сол даланы мекен еткен қазақтардың аузында айтылып келеді. Қазақтар айтатын әфсаналардың кейбіреулерін басқа еңбектерімде де жазылған. Бір еске түспей қалғаны 1865 жылы қайтыс болған, күншығыс халықтарын зерттеуші, Сібір қазақтарынан шыққан Шоқан Уәлихановтың «Қорқыт» туралы айтқандары. Шоқан Қорқытты «бірінші бақсы, қазақ-тарды қобыз тартуга, сарын айтуға үйретті», - деп жазды (Ә. Марғұлан «Ежелгі жыр-аңыздар». А. - 1987, 143-бет). Осылай Қорқытжайын баяндай келіп, ғалым қазақ даласында Қорқыт дәстүрінің жалғасын төрт топқа бөледі: «Қорқыттың мұрасына ие болған ұлы саңлақтар қазақта төрт топқа бөлінеді:

1. Ежелгі бақсы-жыраулар (Қойлыбай, Балақай, Қара-мырза, Нысан абыз).

2. Қобызбен күй шерткен атақты күйшілер (әл-Фараби, Кетбүқа, Ер Шегедей, Досжан, Өтеболат, Қанғожа, Уәли-ханов, Қүрманғазы, Ықылас т.б.).

3. Болжал айтумен халықты ойға түсірген ойшы жыраулар, шешендер (Сыпыра жырау, Асан ата, Қазтуған, Шәлгез, Әнет баба, Бүқар жырау, Тәтіқара, Қүланазар, Майлықожа).

4. Қорқыт дәстүрі бойынша қобызбен жыр тасқынын ағытқан құйылма ақындар Жанақ, Сабырбай, Найман-бала, Жұмағұл, Базар жырау, Абыл жырау т.б. Бұлардан басқа Қорқыттың әңгімесін хикая түрінде айтып, ұрпақтан-ұрпаққа жеткізіп отырған шежіре кісілер де аз болмаған. Олар әсіресе Сырдария жағасында, Жанкент, Қазалы, Қармақшы, Қызылорда, Сығанақ, Шәуілдер, Түркістан қалаларының төңірегінде көбірек жолығады» (Сонда 144-бет).

Ендеше, көркем мұра - тек әфсана, аңыз, ауыздан-ауызға көшкен әңгіме ғана емес, дәстүр, салты бар үлкен мәдениеттің түп негізі.

Вирустардың пайда болуы жөнінде бірнеше болжам бар
1. Қайта (кері) айналу теориясы, демек эволюцияның кері өзгеруі, өте жетілген түрден жай, қарапайым түрге көшу. Бұл теория бойынша бактериядан, бір клеткалы организмнен шыққан содан клетка ішінде тіршілік етуге бейімделіп, бірте-бірте формасы мен қасиеттерін жоғалтып, бір ғана нуклеин қышқылы қалған. Дегенмен бұл теория вирустардың нәсілдік генетикалық материалының көптігін, дисьюнктивтік көбею жолын түсіндіре алмайды.
2. Басқа бір болжау — вирустардың клеткалы дүние пайда болғанға дейінгі тіршілік түрлері, содан кейін бірте-бірте торшалық, бертін келе — күрделі организмдер пайда болған. Бұл болжам да алдыңғы болжам сияқты әлгіндей сұрақтарға жауап бере алмайды.
3. Келесі болжам — вирустар клетка ішіндегі денелерден шыққан. Бұл болжамды кейде "құтырынған гендер" деп атайды Шынына келсек клеткада 3 түрлі генетикалық (нәсілдік) заттар бар Олар 1) хромосомдағы ДНҚ, 2) бактериялық плазмидтік ДНҚ, 3) митохондриялық ДНҚ.
Соңғы болжам бойынша вирустар плазмидтен пайда болған Вирустардың торшаның нәсілдік элементтершен шығуы мүмкін. Себебі, табиғат вирустарда ДНҚ мен РНҚ-ның әрбір түрін жаттығып көргеннен кейін клеткаларда олардың ең керекті түрін екі жіптен тұратын ДНҚ мен бір жіптен тұратын РНҚ-ны ғана қалдырған болуы керек. Демек, осының арқасында мынандай болжам пайда болған әртүрлі вирустар түрлі мерзімдерде клетканың әр түрлі нәсілдік элементтермен шыққан болуы керек. Осының салдарынан ғана бесаспап нәсілдік код вирустарға да, бүкіл жанды дүниеге де тән және олар жердің органикалық дүниесінен шыққан.

Мұнай – жердің шөгінді қабатында таралған, жанғыш майлы сұйықтық; маңызды, пайдалы қазынды. Мұнай 1,2 – 2,0 км-ден астам тереңдікте газ тәрізді көмірсутектермен бірге түзіледі. Түсі – ашық-қоңырдан қою қоңырға, қараға дейін өзгереді. Тығыздығы – 0,65 – 1,05 г/см аралығында. Мұнай жеңіл, орташа, ауыр болып бөлінеді. 28 градустан жоғары температурада қайнайды, қату температурасы 26-дан – 60 градусқа дейін, меншікті жылу сыйымдылығы 1,7 – 2,1кДж

Мұнай көмірсутектердің күрделі (негізінен парафинді және нафтенді, аз дәрежеде – ароматты) қоспасы. Әр түрлі кен орындарындағы мұнайдың көмірсутектік құрамы түрліше өзгеріп отырады. Негізгі қоспалары: нафтен қышқылдары, асфальтты – шайырлы заттар, меркаптандар, моно-және дисульфиттер, тиофендер, күкіртсутек, пиридин және пипередин гомологтары, т.б. Өнеркәсіптік зерттеулерде негізінен мұнайдың тығыздығы, оның фракц. құрамын, тұтқырлығын құрамындағы күкірт, шайыр, асфальтен, парафиндердің мөлшерін және олардың балқу температураларын анықтайды.

Мұнайдың негізгі пайда болу көзі - құрамындағы сутектің мөлшері жоғары болатын планктон, сапропельді органикалық зат және өсімдік қалдықтарынан түзілетін гумусты зат. Мұнай түзуші жыныстар – саз балшықтар, олар мезокатагенез белдемесіне жеткенде мұнай түзілетін басты фактор – органикалық зат 50 градустан жоғары температурада ұзақ уақыт қызады. Бұл белдемнің жоғарғы шекарасы 1,3 – 1,7-ден 2,7 – 3 км-ге дейін тереңдікте жатады. Төменгі шекарасы – 3,5 – 5км. Мезокатагенез белдемінде көп мөлшерде мұнай көмірсутектері түзіледі. Олар безнин және керосин фракцияларын беріп, микромұнайдың қозғалғыштығын жоғарылатады. Мұнай түзуші жыныстардың сорбц. сыйымдылығы азайып, олардың ішкі қысымы жоғарылайды. Саз балшықтар дегидраттануға ұшырауы кезінде су бөлінеді.

Жер шарында ауаны бірнеше млн. км2-ді құрайтын 600-ге жуық мұнай алабы бар. Олардың жалпы ауданы 80 млн. км2-қа жуық, оның 50 млн.км2-і құрлықта 30 млн. км2-і қайраңда.

160 алабта өнеркәсіптік игерілетін мұнай бар екендігі анықталған. Мұнайды өндіру б.з.б. 7 ғасырдан белгілі. Қазіргі заманғы мұнай өндіру процесі ұңғымылармен жер қойнауынан мұнайды шығару, оларды жинау, есепке алу, тасымалдаудан тұрады.

Қазақ жерінде алғашқы мұнай фонтаны 1899 жылы Қарашүңгілде атқылаған. (Атырау облысында). Оны өңдеу арнайы зауыттарда жүзеге асырылады.; ол тұзсыздандырудан, сусыздандырудан тұрады. Одан кейін жеңіл мұнай тұрақтандырылады. Яғни, мұнай химиясы өнеркәсібі үшін бағалы шикізат болып табылатын көмірсутектердің франкциялары айдалады. Тұрақтандырудан кейін айдау арқылы бензин, реактивті отын, ашық керосин, дизель отыны, мазут алынады. Мұнай құрамына кіретін көмірсутектер құрылымының өзгеруіне байланысты қайта өңдеу синтетикалық каучуктер мен талшықтар, пластмасса, полиэтилен, БАЗ, жуғыш ұнтақтар, бояулар т.б. заттарды бөліп алуға мүмкіндік береді.

Салеметсіз бе Оқырман! Мұнай құбырлары бар!

Қазақстан мұнайын әлемдік рынокқа шығарудың мәселелері шаш етектен. Мұнай алуды көбейткенде және мұнайды жүзеге асыру мәселелерін шешкенде мұнай мен газ конденсантын экспортқа немесе ел ішіне тасымалдау мәселесі шешілмей қалады. Құбыр жүйесінің жетілмеуі және әлсізденуі Қазақстанның энергетикалық қауіпсіздігіне кері әсер етіп, шетел инвесторларының өз іскерлестерін кеңейтуіне кедергі келтіреді.

Қазіргі уақытта шешуші мәселеге өзен – Құлсары – Атырау – Самара магистральды мұнай құбыры ие.(ПО «Оңтмұнайқұбыры»2917,73 шақырымдық магистральды мұнай құбырларын пайдаланылады, диаметрі 219-дан 1020 мм және оның жалпы ұзындығы – 3377,34 шақырымға жетеді). ПО «Оңтмұнайқұбырдың» құбырлар жүйесінің негізгі бөлігі 60-70 жылдары салынған болатын. Маңғыстау аудандарында мұнай алудың өсуімен қатар 1991 жылы ұрылысы аяқталып, Өзен – Жетібай – Ақтау - Өзен және Атырау – Самара магистральды мұнай құбыры пайдаланылуға берілді.

Мұнай құбырларының кейбір участкелері 1934 жылдан бастап пайдаланылып келе жатқандығын атап кеткен жөн,(Каспий –Орск)ұзындығы – 830 шақырым және алдын-ала есептеулер көрсеткендей 2000 жылдың аяғында мұнай магистралі тозады,яғни тозығы жететіндігі көрсетілген.Мұнай құбыры учаскесіндегі айырғыш жаңа қабатпен жамылған ресурс пайдаланудың иын – қыстау мерзіміне жетеді, оның ұзындығы бүкіл мұнай құбырларының 90% құрайды. Шикі мұнайды сақтауға арналған шұңғылдардың көп бөлігі 25 жыл пайдаланылуда, сондықтан олар үнемі жөндеуді, қайта құруды талап етеді.

Ұзақ пайдаланылғандықтан мұнай құбырларында болған апаттардың нәтижесінде, әр түрлі бағндар бойынша компаниялар 1,5 млн. т. дейін мұнай жоғалтады. Мұнай құбырларының жанына 500- ден 700- ге дейін жарылу жағдайлары болып тұрады. Оған негізгі себеп – құбыр сапасының төмендігі және ескілігі, құбырлардың 19% 10 нан 20 жылға дейін, 42% 20 дан 30 жылға дейін 5% 30 жылдан астам уақыт жұмыс істейді. Әрине мұндай жағдайда мұнайшылардың басты міндеті ескірген турбаны жаңаға ауыстыру болып табылады.Мұның қаржыландыру болмаған жағдайда дағдарыс жағдайында жүзеге асуы екі талай нәрсе.

«Оңтмұнайқұбыры» жылына 10 млн. т. мұнай шығара алу қабілетінде: Қазақстан жылына таяу шетелге 3,5 млн. т. және алыс шетелдерге 3,6 млн. мұнайды жеткізіп бере алады. Алайда квотаны «Пераннефть» (Ресей) компаниясы анықтайды, Каспий теңізі арқылы мұнай шығаруға бірқатар себептерге байланысты тиын салынған. Республикада әлемдік мұнай рыногына шығатын тура жол жоқ олғандықтан, мемлекет қаржы ресурстарынан айрылады.

Операциялық жүйелер жүйелі программалы етудің негізі болып табылады. Операциялық жүйесіз осы заманғы компьютердің аппараты мен программасына қатынау мүлдем мүмкін емес. Барлық аппарат, сондай-ақ программа құралдарына пайдаланушы операциялық жүйе деп аталатын делдал арқылы ғана қол жеткізе алады.

Операциялық жүйе-барлық программаның, ЭЕМ аппараты құралдарының және желілердің жұмысын жүргізуді қамтамасыз ететін программалар кешені.

Компьютерді қоректендіруге қосқанда ең алдымен ОЖҚ-ға ЭЕМ-нің жұмысқа жарамдылығын тексеруді және одан кейінгі жұмысын басқаратын операциялық жүйе жүктеледі. Операциялық жүйе компьютердің қосылған сәтінен бастап ол жұмыс істеуін тоқтатады. Егер компьютер жергілікті желіден ажыратылған болса, онда оны қызмет көрсетуші персонал қосып береді.

Дербес жұмыс істейтін компьютерді қосудың рет тәртібі өте қарапайым:

1.Алдымен Power кнопкасын басу арқылы жүйелік блогы қосылады.

2. Содан кейін дисплейдің электр қоректендіргіші сөндіріледі.

3. Ерікті рет-тәртіппен бұрын қосылып қойылған барлық сыртқы құрылғылардың электр қоректендіргіші сөндіріледі.

Әрбір үлгідегі компьютердің жеке операциялық жүйесі болады. Біріктірілген дербес компьютер ІВМ үшін бірнеше әр түрлі операциялық жүйелер әзірленеді: MS DOS, Windows, OS/2, Unix және т.б. Операциялық жүйелердің ішінде бір жолғы пайдаланылатын әр бір программалы MS DOS операциялық жүйесі ең қарапайым деп саналады.

MS DOS операциялық жүйесінің алғашқы нұсқасы 1981-1982 жж. әзірленген болатын. MS DOS пайда болғалы бері осы жүйенің көптеген нұсқалары мен үлгілері әзірленді. MS DOS 6.22. ең соңғы нұсқасы. MS DOS - командалық ОЖ.

Дискілік операциялық жүйенің көмегімен жұмысты қамтамасыз ету үшін операциялық қоршам деп аталатын графикалық қондырма жасалды. Қоршамдар тәуелсіз программа болып табылмайды, олар тек операциялық жүйелермен бірігіп қана жұмыс істей алады. . MS DOS үшін бірнеше әр түрлі қоршамдар жасалды-Qdos, Dos SheII ,Norton Commander, VoIkov Commander, Windows 3х, осылардың ішіндегі ең әйгілі қоршамдар - Norton Commander, VoIkov Commander.

Қоршам-бұл ОЖ-дың іске қосылатын және осы ОЖ-мен адамның жұмыс істеуіне көмектеседі. Қоршам-программасы компьютердің барлық файлдық құрылымын: дискілерді каталогтарды және файлдарды экраннан көрнекті етіп көрсетеді.

Мұндай программа мен командалық жол арқылы MS DOS-тың күрделі командасын теріп жатудың еш қажеті жоқ. Файлдарды бар-жоғы бірнеше пернені пайдаланып, іздестіруге, көшіруге, ауыстыруға, жоюға, сұрыптауға, өзгертуге және іске қосуға болады.

Бұдан кейін тағы бір қоршам- Windows жасалды, ендігі жерде пайдаланушының графикалық интерфейсін пайдалануға мүмкіндік тіды. Windows-тің графикалық интерфейсі терезе ұғымына негізделеді. Сондықтан да оны кейде терезелі интерфейс деп атайды. Бұл қоршамның бірнеше нұсқалары жасалған болатын. Ең танымал нұсқалары - Windows 3.0, Windows 3,10 және Windows 3.11. Бұлар кейін Windows 3.х-тің сыбайлас қоршамдары деп аталып кетті.

Windows 9.х-бұл графикалық интерфейсті дербес компьютердің танымал операциялық жүйесі, алдындағы нұсқалардан айырмашылығы- Windows 3.1 және Windows for Workgroups 3.11 программалық қоршамдары өз құрамында Dos 7.0 операциялық жүйені қамтиды әрі 32- разрядты операциялық жүйенің жаңа буынына жатады,

Windows 9.х-тің графикалық ортасында жұмыс істегенде файлдардың ұзынсонар информативтік атауларын пайдалануға, тіпті ондағы бос орындарды да назарға алмауға, кез келген обьектіні экранның кез келген жерінен ауыстыруға әрі экранның кез келген жерінен контекстік мәзірді шақырып, контекстік көмекке жүгінуге болады.

ОЖ-дің бірінші нұсқасы Windows NT нарықта алғаш рет 1993 жылы пайда болды, қазіргі уақытта оның 3.3 және 4.0 нұсқалары әр түрлі ұйымдар, банктер, өнеркәсіптік және жекелеген пайдаланушылар кеңінен қолданып жүр.

Windows 2000 - көптеген сервистік пайдалану мүмкіндіктері кеңейтілсе де, пайдалануда үлкен қиындықтары бар Windows NT және Windows 9.х екеуінің мүмкіндіктерін біріктірген операциялық жүйе. Windows 2000 негізінде оңтайландырылған нұсқа ретінде Windows МЕ- Windows 9.х-ны дамытушы болып болып табылатын ОЖ нұсқасы жасалды. Windows ОЖ-дың жаңа 2002 жылғы нұсқасы- Windows ХР жасалды. Windows ХР Windows 2000-да пайдаланылған технологиялардың негізінде жасалды. Ол үйдегі әрі кеңседегі компьютерде жұмыс істеуге қолайлы әрі оны пайдаланушылардың саны күннен күнге артып келеді.

Мәтіндік экранмен жұмыс істеу ұзақ уақыт бойы қызметтік мақсаттарға өте қолайлы болып келеді. Көптеген кәсіпорындар мен ұйымдарда графикамен жұмыс істеуге деген қажеттілік бола қойған жоқ, егер мұндай қажеттілік бола қалған күннің өзінде Macintosf компьютерлері пайдаланылады. Алайда ІВМ РС-ты үй компьютері ретінде пайдалану туралы мәселе көтерілгенде информацияны экраннан көрнекті етіп көрсететін әрі тышқан-тетіктің көмегімен басқаруға болатын графикалық операциялық жүйеге деген қажеттілік өткір сезілді.

Windows тобындағы операциялық жүйенің артықшылығы-пайдаланылатын интерфейстер бірыңғайластырылған. Осының арқасында-әр түрлі программаларда олардың жұмысын басқарудың біркелкі принциптері сақталады. Бұл ОЖ бір мезгілде бірнеше міндеттерді қатар орындаудың мүмкіндіктерімен қамтамасыз етеді. Мұнда әрбір программа терезе деп аталатын жекелеген тік бұрышты аймақтарға орналасады. Терезені экран бойынша жылжытуға, мөлшерін өлшеуге, бір-біріне келтіруге немесе графикалық таңбашасына дейін кемітуге болады.

OS/2 операциялық жүйесі бір жолғы пайдаланылатын, көп есепті ОЖ, MS- DOS-пен (MS-DOS - OS/2 ) программасы бір жақты біріккен, ол МП 80386 және одан жоғарғысымен (ПК ІВМ РС и РС/2) жұмыс істеуге арналған. OS/2 бір мезгілде 16 программаға дейін орындай алады, алайда олардың ішіндегі біреуі ғана MS-DOS әзірленген.

MS-DOS (Operationg Sуstem/2) операциялық жүйесінің тобы бірнеше қолданбалы программалардың жұмысын параллельді ұйымдастыруға мүмкіндік береді. Операциялық жүйе ығыстырушы көп міндеттердің режимінде жұмыс істейді. Бұл арада жүйе әрбір қолданбаның жұмысына қатал шектеумен белгілі бір уақыт бөледі.

ІВМ фирмасы жасап шығарған бұл ОЖ Microsoft фирмасы әзірлеген Windows ОЖ-не бәсекелес болып табылады. Осы топтағы OS/2 Connect нұсқасы желілік ОЖ болып табылады.

OS/2-нің аса маңызды ерекшеліктері мыналар: көп терезелі пайдалану интерфейсі, мәліметтер базасының жүйесімен жұмыс істеудің программалық интерфейсі, жергілікті есептеу желілерінде жұмыс істеудің тиімді программалық интерфейстері.

OS/2 оперативті жадыны (ОЖ) көлемі 16 Мб-қа дейін және виртуалдық әрбір міндетті 512 Мбайтқа дейін физикалық қолдау көрсетеді. OS/2 -нің кемшіліктеріне ең алдымен қазіргі уақытқа арналып жасалған программалық қолданбалардың көлемі айтарлықтай төмен.

Unix операциялық жүйесі. Unix-әр түрлі пайдаланушылар мен программаларды қорғаудың аса қуатты құралдарын қамтитын, көп пайдалануға болатын, көп міндетті ОЖ(операциялық жүйе). Unix ОЖ программаларының көп бөлігі С тілінде жазылған, ол машинаға тәуелді болып табылмайды, бұл қасиеті ОЖ-нің мобильдігін арттырады, әрі әмбебап компьютерлерде және әр түрлі архитектурадағы дербес компьютерлерде қолданбалы программалардың жеңіл тасымалдануын қамтамасыз етеді.

Unix иерархиялық файл құрылымын, виртуальды жадында сақтау, көптерезелі интерфейсті, көппроцессорлы жүйелерді, мәліметтер базасын басқарудың көп пайдаланылатын жүйесін, бір текті емес есептеу желілерін қолдап-қуаттайды, яғни қамтамасыз етеді.

Unix-тің кемшіліктері-ресурс сыйымдылығы үлкен әрі ол дербес компьютер базасындағы азғантай бір жолғы пайдаланылатын жүйеде көбінесе шығындалып қалады.

Unix пен оның Linux нұсқасы ОЖ-дің машинаға тәуелділігі зор маңызға ие болатын Интернет желілерінде кеңінен тараған.

Файл-бұл магниттік немесе оптикалық дискілерде, магниттік таспаларда, ОЖ-да немесе басқа да информацияны тасушыларда болатын, жалпы атауға ие, компьютерде біртұтас ретінде қабылданатын өзара байланысты деректердің жиынтығы.

Файл әдетте жалпы атауға ие, логикалық тұрғыдан байланысқандеректер орналастырылған жадтар учаскесімен теңестіріледі. Файл санаудың екілік жүйесіндегі информация тасушыда сақталып, ОЖ-да ол байланысқан байттардың жиынтығы ретінде болады. Файлда программалардың, құжаттардың, деректердің және т.б. мәтіндері сақталады. Компьютер дискілерінде файлдарды сақтаудың тәсілі файлдық жүйе деп аталады.

Осы немесе басқа файл дискісінің қай тұсында жазылғаны туралы деректер файлдарды орналастырудың арнайы кесетесіндегі немесе FAT-кестелеріндегі дискінің жүйелік саласында сақталады. Бүгінгі таңда дербес компьютер үшін операциялық жүйелерде оншақты файлдық жүйелер пайдаланылады: DOS-та дискет үшін FAT16, FAT32 және FAT пайдаланылады, Windows 9.х-ке FAT16, FAT32 тән, Windows NT және Windows2000-да NTFS әйгілі, Linux ОЖ үшін Ext2 FS лайықты және т.б. Алайда осылардың ішінде DOS-тың FAT16, FAT32 файлдық жүйелері ең көп тараған. Дискінің файлдары мен қапшықтарын бейнелейтін операциялық жүйе түрінде иерархиялық құрылым файлдық құрылым деп аталады.

Әрбір файл өзінше өзгешеліктерге-атрибутқа ие. Файлдың маңызды атрибутына мыналар жатады: атау, кеңейту, ұзындық, уақыт және жасау күні.

Файлдардың атауы қапшықтағы, каталогтардағы магниттік және оптикалық дискілерде тіркеледі. «Каталог» термині DOS тобындағы ОЖ-да, «қапшық» (папка) термині Windows тобының операциялық жүйелерінде пайдаланылады.

Файлдарды атау тәсілі бойынша «қысқа» атау және «ұзын» атау деп бөліп көрсетіледі. Windows95 операциялық жүйесі пайда болғанға дейін ІВМ РС компьютерлерінде файлдарды атаудың баршаға бірдей тәсілдері 8.3 келісімі болды.

MS-DOS-та қабылданған осы келісімге орай файл атауы өзіндік атау және атауларды кеңейту деп аталатын екі бөлімнен тұрады. Файлдардың атауына 8 символ берілген, ал оның кеңейтуіне-3 символ. Кеңейтуден болатын атау нүктемен бөлінеді. Атау тәрізді кеңейту де тек латын алфавитіндегі алфавитті-цифрлық символдарды қамтыған.

8.3 келісімі стандарт болып табылмайды, сол себепті де дұрыс жазудың формасынан ауытқудың бірқатар жағдайлары операциялық жүйеде де, оның қолданбаларында да ұйғарыла береді.

Файлдармен мынадай негізгі операциялар орындалуы мүмкін: құру, ашу, жабу, өзгерту, көшіру, жылжыту, атын өзгерту және жою.

Файлды құру пайдаланушының көрсетуі бойынша немесе операциялық жүйе, қоршам, программалаудың инструментальдық жүйесі және т.б. әр түрлі құралдармен автоматты түрде жүзеге асады. Құрылған файлға бірқатар атаулар бекітіліп, оған дискілік тасушыда орын бөлінеді және белгілі бір түрде операциялық жүйеде тіркеледі. Қайтадан құрылған файл қандай да бір информациямен толықтырылуы ықтимал.

Файлды ашу қандай да бір программалық жүйемен жұмыс істеуге орай файлды дайындауды білдіреді. Әдетте файлды ашу онымен жұмыс істеуде қолданылатын программалық жүйемен автоматты түрде орындалады.

Файлды жабу мен программалық жүйенің арасындағы байланыстың үзілуін және оның ағымдағы жағдайының сақталуын білдіреді. Файлды жабу оны ашудағы сияқты пайдаланушының арнайы көрсетуі бойынша немесе автоматты түрде программалық жүйемен жүзеге асады.

Файлды өзгертуде деректерге оның мазмұны болып табылатын кез келген өзгертулер енгізіледі. Қандай да бір файл мәтінінің мазмұныны енгізілген өзгертулер әдетте файлды редакциялау деп аталады.

Файлды көшіруде нақ сол немесе басқа сыртқы құрылғыда, я болмаса информацияны тасушыда бастапқы файлдың дәл көшірмесі жасалады.

Файлды жылжытуда файл басқа орынға көшірілгеннен кейін түпнұсқа жойылып, нәтижесінде оның бір экземпляры ғана қалады.

Файлдың атын өзгерту бұл жаңа атауды файлға бекітіп беру болып табылады, бұл арада оның ескі атауы мүлдем жоғалды.

Файлдарды алып тастау уақытша болып табылады. Ол кәрзеңке деп аталатын қапшықтың көмегімен ұйымдастырылады. Алып тастау барысында файлдар мен қапшықтар Кәрзеңкеге орналасады.

Файлдарды жою MS DOS операциялық жүйесімен оларды алып тастау барысында немесе Windows/95/98/2000 операциялық жүйесімен Кәрзеңкені тазалау кезінде жүзеге асады. Бұл жағдайда файл операциялық жүйенің файлдық құрылымынан толықтай алынады, бірақ дискінің файлдық жүйесі деңгейінде онда аздаған өзгерістер болады. Ол файлдарды орналастыру кестесінде алынып тасталған ретінде белгіленеді, бірақ физикалық тұрғыдан сол бұрынға орнында қалады.

Инфляция – это болезнь бумажно-денежного обращения, когда деньги потеряли связь с золотом. В таких условиях объем бумажных денег, находящихся в обращении, приобретает исключительное значение: если он превышает потребности товарного обращения, то возникает инфляция как результат излишней денежной эмиссии.

Инфляция вызывает серьезные нарушения равновесия на денежном рынке. Она представляет собой одну из самых тяжелых болезней экономики. Ее симптомы зафиксированы как в рыночных, так и внерыночных хозяйствах, где механизм рынка разрушен административно-командной системой.

Инфляция может вызываться разными факторами: выпуск излишнего количества денежных единиц, отставание производства товаров от роста платежеспособного спроса, поступление на рынок товаров, не пользующихся спросом.

Инфляция – переполнение финансовых каналов бумажными деньгами, что приводит к их обесцениванию.

Термин «инфляция» буквально означает – «вздутие» (лат.). Действительно, в определенные периоды экстремального развития экономики (например, во время войн, революций и т.д.) государство при помощи бумажно-денежной эмиссии пытается решить возникшие проблемы, и это приводит к «вздутию» денежного обращения и обесцениванию бумажных денег.

Обычно инфляция проявляется в повышении цен на товары. Правда, на некоторые товары цены могут и снизиться (например, на те, что не пользуются спросом). Но подавляющее большинство товаров дорожает, стоимость жизни повышается. Это значит, что человеку, чтобы приобрести еду, одежду и другие предметы потребления, необходимые для обеспечения существования, понадобится большая сумма денег.

Изменение стоимости выражается с помощью индекса цен – показателя, отражающего, насколько цены повысились по сравнению с предыдущим периодом. Однако рост цен составляет не единственный признак инфляции.

Во время инфляции происходит обесценивание денег:

1. По отношению к золоту;

2. По отношению к товару;

3. По отношению к иностранной валюте.

Явление инфляции существует столько же, сколько и денежные знаки. С появлением в VII в. до н.э. монет (в Китае и Лидийском царстве) возникла монетно-денежная инфляция. Она заключалась в чеканке властями (и незаконной чеканке частными лицами – фальшивомонетчиками) неполноценных по весу и качеству металла монет, в выпуске в обращение медных монет вместо серебряных при сохранении прежнего номинала. С появлением бумажных денег инфляция несколько изменилась в своих проявлениях. Бумажные деньги обесцениваются по отношению к денежному товару – золоту, а также ко всей массе товаров и услуг и к иностранной валюте, сохранившей прежнюю реальную ценность.

Существует три вида инфляции:

1. Умеренная (ползучая);

2. Галопирующая;

3. Гиперинфляция.

Умеренная инфляция сопровождается ростом цен не более 10% в год. Инфляция в 2-3% считается нормальным явлением. Например, в 1992 году инфляция во Франции составляла 2,7%, в Германии и США – 3,8%.

Галопирующая инфляция сопровождается ростом цен от 20 до 200% в год. Такая инфляция считается недопустимым явлением, так как приводит к тяжелым социально-экономическим последствиям – падению уровня жизни населения, уменьшению объемов производства.

Некоторые экономисты выражают опасения, что умеренная, ползучая инфляция, которая может сначала сопутствовать оживлению экономики, потом, нарастая, как снежный ком, превратиться в более жесткую гиперинфляцию. Этим термином обозначаются чрезвычайно быстрые темпы роста инфляции (свыше 500-1000% в год), которая оказывает разрушительное воздействие на объем национального производства и занятость. Гиперинфляция ускоряет финансовый крах, депрессию и общественно-политические беспорядки. Обычно это инфляция военных или послевоенных лет, которая быстро превращалась в гиперинфляцию с катастрофическими последствиями. Например, в 1922 г. уровень цен в Германии поднялся на 5470%. Такая катастрофическая гиперинфляция почти всегда являлась следствием безрассудного увеличения правительством денежной массы.

В зависимости от объекта исследования различают национальную, региональную и мировую инфляции.

В национальном масштабе объектом исследования является динамика оптовых и розничных цен в какой-либо стране, в региональном масштабе – на уровне объединений стран, в мировом – на международном рынке.

В зависимости от инфляционных импульсов по отношению к системе вызываемых внутренними и внешними факторами различают импортируемую и экспортируемую инфляции. В случае поддержания в стране твердого валютного курса любое повышение цен на импортные товары будет импортировать инфляцию в страну. Значение этого фактора в развитии инфляционного процесса в стране зависит от доли внешней торговли в общем объеме ВНП: чем она выше, тем больше эффект импорта инфляции.

Инфляция подразделяется на сбалансированную и несбалансированную. В первом случае цены растут умеренно и стабильно. Все остальные макроэкономические показатели изменяются практически адекватно. При несбалансированной инфляции цены на товары разномоментно подскакивают вверх, а экономика не успевает приспособиться к изменяющимся условиям.

В зависимости от точности прогноза хозяйственных агентов относительно будущих темпов роста цен и степени приспособления к ним выделяют прогнозируемую, предполагаемую и непрогнозируемую (неожиданную) инфляции. В случае ожидаемой инфляции получатель дохода может принять меры, чтобы предотвратить или уменьшить негативные последствия инфляции, которые в противном случае отразятся на его реальном доходе. Непредвиденная инфляция наказывает владельцев сбережений, и она приносит выгоды получателям займов за счет кредиторов, а последствия дефляции (общее падение уровня цен и издержек) прямо противоположны. Кредиторы выигрывают за счет дебиторов, а у владельцев сбережений в результате падения цен возрастает покупательская способность их сбережений.

Различают также открытую и подавленную инфляции.

Открытая инфляция присуща странам с рыночной экономикой, где свободное взаимодействие спроса и предложения способствует открытому, ничем не стесненному росту цен в результате падения покупательной способности денежной единицы.

Хотя открытая инфляция и искажает рыночные процессы, тем не менее, она сохраняет за ценами роль сигналов, показывающих производителям и покупателям сферы выгодного приложения капиталов. Тем самым открытая инфляция сама выступает своего рода антиинфляционным средством.

Подавленная инфляция присуща экономике с административным контролем над ценами и доходами. Она потому-то и называется «подавленной», что жесткий контроль над ценами и доходами не позволяет открыто проявиться инфляции в единственно доступной ей форме – в росте денежных цен. В такой ситуации инфляция принимает «подпольный» характер: внешне цены стабильны, но поскольку масса денег фактически возросла, избыток денег трансформируется в товарный дефицит, и этим дезориентируется регулирование экономики. Излишек денег притворяется недостатком товаров, и тогда кажется, что решение экономических проблем однозначно связанно с ростом производства, увеличением предложения. Однако постоянно избыточная эмиссия не может быть компенсирована не поспевающим за ней ростом производства.

Следовательно, в условиях подавленной инфляции (по каким бы соображениям она ни подавлялась) товарный дефицит и есть внешнее выражение и неизбежное следствие скрываемой причины – обыкновенной инфляции, необыкновенность которой заключается лишь в одном – в том, что ей запрещают быть. Иными словами, подавленная инфляция – это запрещенная инфляция. В результате такого насилия над экономикой товарный дефицит становится видимой стороной невидимого инфляционного процесса, поскольку на то же количество товаров приходится большее количество денежных знаков. В рыночной экономике диспропорция нашла бы естественный выход в виде роста денежных цен. Подавленной же инфляции доступен только один «выход» – отоваренной может быть лишь часть денежных знаков, и именно их, строго говоря, следует считать «деньгами».

Таким образом, при подавленной инфляции только часть денежных знаков является деньгами, тогда как другая, неотоваренная часть немедленно превращается в лжеденьги (этого не происходит при открытой инфляции, ибо рост денежных цен учитывает величину всей денежной массы, в том числе и «инфляционной»). Однако при подавленной инфляции никто не знает, чем же он располагает – деньгами или лжеденьгами? Такая загадочность по-разному влияет на поведение покупателей и продавцов.

Покупатели стараются «поймать» дефицитный товар, превратив денежные знаки в подлинные деньги. Но именно дефицитность товара означает, что покупка становится случаем, удачей, лотереей. Возникают очереди – постоянные, унылые и озлобленные. Продавцы же начинают спекулировать дефицитным товаром. Появляется «черный рынок» – нелегальная форма инфляции в условиях ее подавления. «Черный рынок» в какой-то мере показывает подлинные цены товаров.

Подавленная инфляция неизлечима – ее можно только «обезболить», загнав еще глубже, не позволяя проявиться, и тем «взрывая» уже всю экономику. Да и добиться этого можно лишь административными методами. В результате экономику ожидает подлинная катастрофа. Дело в том, что подавление инфляции на протяжении десятилетий настолько искажает цены, что реальные экономические процессы просто не осознаются, общество живет самообманом и приучается к нему.

Открытая же инфляция излечима – и лечится она чисто экономическими методами. Более того, становится понятным, в какой мере следует поднимать доходы малообеспеченных слоев населения, а также работников бюджетной сферы.

Переводом подавленной инфляции в открытое состояние мы наконец-то получили возможность впервые оздоровить нашу экономику экономическими методами.

Познание сущности и роли права в жизни требует широкого подхода

к правовым явлениям во всем их многообразии и взаимодействии между

собой, а также учета функциональных свойств правовых явлений по

отношению к человеку, государству, обществу. Вместе с многочисленными

определениями понятия права отражающими и раскрывающими его

существенные черты, в научном проведении было обосновано и утвердилось

понятие "правовая система". Правовая система - это основанная на

государственной воле господствующего класса или всего общества

совокупная связь права, правосознания и юридической практики. Это

понятие охватывает широкий круг правовых явлений, включая нормативное,

организационное, социально-культурные аспекты, стороны правового

феномена.

У отдельных авторов содержаться разные взгляды на элементы

правовой системы, но в основных положениях эти взгляды совпадают. В

работах российских ученых структура правовой системы характеризуется

тремя группами правовых явлений. Во-первых, это юридические нормы,

принципы и институты; во-вторых, совокупность правовых учреждений;

втретьих, совокупность правовых взглядов, представлений, идей,

свойственных данному обществу, правовая культура.

Близкая к этой характеристика элементов правовой системы

содержится в книге американского исследователя Л.Фридмена "Введение в

американское право", где выделены правовые явления, объединенные также

в три группы.

Первая группа, называемая автором "структура", включает принципы

правовой системы и правовые учреждения; вторая - "сущность" объединяет

нормы и образы поведения людей внутри правовой системы, решения,

"живой закон", нормы, которые принимаются; третья группа - "правовая

культура" включает отношения людей к праву и правовой системе, идеалы

и ожидания в правовой системе общества. Правовая культура, по мнению

Фридмена, это та часть общей культуры общества, которая имеет

отношение к правовой системе.

Некоторые правоведы толкуют правовую систему, как право в

"широком смысле", объединяют в качестве основных элементов этой

сложной структуры правосознание, нормы права, правоотношения, правовые

учреждения, правовую культуру.

Правовая система каждого государства отражает закономерности

развития общества, его исторические "национально-культурные "

особенности. Каждое государство имеет свою правовую систему, которая

имеет как общие черты с правовыми системами других государств, так и

отличия от них, то есть специфические особенности.

Возникновение и история развития правовой системы государства

свидетельствует о том, что на содержание и динамику правовой системы

воздействует вся духовная культура общества: религия, философия,

мораль, художественная культура, наука. На правовую систему большое

влияние оказывает политика, политическая культура. Современная

правовая карта мира раскрывает многообразие правовых систем и в тоже

время свидетельствует о стремлении государств к сближению, единству в

законодательстве, правоприменительной деятельности в сфере

регулирования рыночных отношения, охраны окружающей среды, в

регулировании других сфер общественной и государственной жизни.

Расширению взаимодействия правовых систем способствует Организация

Объединенных Наций, насчитывающая в настоящее время свыше 180

государствчленов. Этот процесс стимулируют также законодательные акты

суверенных государств, закрепляющие приоритет действия международных

актов, относящихся к правам человека, к мирному урегулированию

конфликтов между государствами. Правовые системы по сходству, единству

их элементов объединяются в группы, "правовые семьи". Группировка

правовых систем в "правовые семьи" осуществляется на основе

юридического подхода, при котором за основу берутся источники права,

или частное или публичное право, другие юридические качества.

В древнем мире самой развитой правовой системой было римское

право, юриспруденция Древнего Рима. Рецепция римского права стала

важнейшей составной частью формирования в средневековой Европе

романо-германской пpавовой системы, "правовой семьи". Свои ценности,

особенности присущи правовой системе, сформировавшейся в Англии и

ставшей основой семьи общего права. На формирование индусского,

иудейского, а также мусульманского права решающее воздействие оказала

религия.

Здравствуйте! по Вашему запросу отправили материал на Ваш электронный адрес.

Если попытаться разобрать экономическое содержание собственности, то сразу же обнаружим две её стороны: Субъект (собственник) и объект (имущество). Означает ли это, что собственность это только связь человека с вещами?

При ответе на данный вопрос надо заметить, что отношения собственности здесь представлены не полностью. Представим, что кто-то категорически заявляет: ’Этот дачный участок - мой!’ в данном случае звучит не только прямое утверждение ( о том, кому принадлежит участок). Косвенно содержится отрицание собственности других лиц (никто другой не может претендовать на это имущество).

Стало быть, экономическое содержание собственности может быть более полно отображено в формуле: Субъект (собственник) - имущество - иные субъекты (другие владельцы или не собственники).

Отношения присвоения распространяются в первую очередь на такое имущество, от которого непосредственно зависит хозяйственная деятельность. В его состав входят факторы производства (и материальные блага и плоды интеллектуального труда). В отдельных случаях к хозяйственному имуществу относили и человеческий фактор (так было во времена рабства по отношению к рабам).

Всестороннее изучение собственности позволяет выяснить три главных социально-экономических вопроса:

1. Кто (какие субъекты хозяйствования) обладают экономической властью - присваивает факторы и результаты производства?

2. Какие экономические связи способствуют лучшему использованию производственных условий?

3. Кому достаются доходы от хозяйственной деятельности?

В соответствии с этим единая система экономических отношений собственности включает следующие элементы:

• присвоение факторов и результатов производства

• хозяйственное использование материальных и иных средств

• экономическая реализация собственности

Рассмотрим данную систему подробнее

Присвоение - экономическая связь между людьми, которая устанавливает их отношение к вещам как к своим. Такая связь уходит своими глубокими корнями в производственный процесс. Ведь всякое производство материальных благ по существу есть не что иное, как присвоение людьми природного вещества и энергии в целях удовлетворения их потребностей. Отсюда можно сделать заключение: если присвоение невозможно без производства, то и последнее всегда протекает в рамках определенной формы собственности.

Присвоение может сочетаться с прямо противоположным отношением - отчуждением. Оно возникает, например, если какая-то часть общества захватывает все средства производства, а другая остается без всяких источников существования. Или когда продукты, созданные одними людьми, безо всякого возмещения присваивают другие. Такими были, скажем, взаимоотношения между феодалами и крестьянами, занятыми на барщине.

Собственники средств производства не всегда сами занимаются Созидательной деятельностью: Они дают возможность другим лицам употреблять их имущество в хозяйственных целях на определенных условиях. Тогда между собственником и предпринимателем возникают отношения хозяйственного использования имущества. Последний получает возможность временно владеть и пользоваться объектом чужой собственности.

Примером отношений хозяйственного использования чужой собственности служит аренда - договор о предоставлении имущества какого-то человека во временное пользование другому лицу за определённую плату. Аналогичная картина и при концессии - договоре, по которому государство сдает частным лицам, иностранным фирмам промышленные предприятия или участки земли для определенной производственной деятельности.

Собственность экономически реализуется, если приносит доход ее владельцу. Такой доход представляет собой весь вновь созданный продукт или его часть, которые получены благодаря применению труда и средств производства. Это может быть прибыль, налог, различного рода платежи. В случае аренды назначается арендная плата, которая включает в себя процент на капитал, вложенный в имущество его собственником, и часть прибыли, которая получена от использования взятого в аренду имущества. При заключении концессии заранее устанавливаются платежи или устанавливается доля прибыли, которую временные хозяева уплачивают собственнику (государству).

Значит, система экономических отношений собственности охватывает весь хозяйственный процесс. Она пронизывает и составляет сердцевину всех отношений между людьми по производству, распределению, обмену и потреблению благ и услуг.

Вполне очевидно, что вся система отношений собственности порождает у людей экономические - материальные, имущественные интересы. Главный среди них, наверное, состоит в том, чтобы всемерно умножать находящиеся в собственности блага в целях лучшего удовлетворения потребностей. Так через интересы собственность предопределяет характер и направленность хозяйственного поведения людей.

Однако движимый собственническими интересами, человек может вступать в конфликт с интересами всего общества. Кто и как в таком случае способен предотвращать противоречия, порождаемые собственностью, и регулировать поведение агентов производства? Эту общественную задачу выполняют государство и право.

Здравствуйте! по Вашему запросу отправили материал на Ваш электронный адрес.

Здравствуйте! по Вашему запросу отправили материал на Ваш электронный адрес.

Здравствуйте! по Вашему запросу отправили материал на Ваш электронный адрес.

Вито Вольтерра. родился 3 мая 1860 г. в Анконе.

Он был единственным ребенком комиссионера по продаже тканей Абрамо Вольтерры и Анжелики Альмалья.

Расположенная примерно в 135 км к северу от Рима, Анкона является вторым по величине после Венеции портом Италии в Адриатическом море.

Вито был робким, довольно замкнутым ребенком. Склонности к математике и механике обнаружились у него необычайно рано.

К двенадцати годам он проштудировал знаменитые тогда «Арифметику» Бертрана и «Геометрию» Лежандра, а четырнадцати лет – самостоятельно освоил начала математического анализа по книге Бертрана «Дифференциальное исчисление».

Плата за обучение в училище «Данте» была довольно высокой, а скромного жалованья Альфонсо Альмальи едва хватало на пропитание его семьи и сестры с сыном. Нужда часто заставляла мальчика помогать дяде, и он выполнял ту или иную работу в банке. Но этого было недостаточно, и настал день, когда Вито пришлось смириться с мыслью об оставлении училища.

В 1878 г. Вито Вольтерра едет в Пизу для обучения физико-математическим наукам в тамошней Нормальной школе и университете.

Студенческие годы.

Начало творческого пути

Реальная Нормальная школа в Пизе была основана Наполеоном в 1810 году по образцу высшей Нормальной школы в Париже. Оба учебных заведения были рассчитаны на то, чтобы привлекать и развивать юные дарования, и можно не сомневаться, что обе школы достигли своей цели. Пизанская школа предоставляла своим студентам бесплатное питание, общежитие и несколько специальных курсов для „нормалистов"; во всем остальном они числились студентами Пизанского университета. Дортуары и аудитории помещались (и ныне помещаются) во дворце, построенном в XVI-ом веке, в одном из тех! старинных дворцов, которые благодаря строгой пропорциональности архитектурных линий создают впечатление воздушной легкости несмотря на свои монументальные размеры. Скудно обставленные студенческие комнаты были похожи на кельи и поражали резким контрастом с великолепным фасадом, изящно, но несколько чересчур обильно изукрашенным Джорджо Вазари».

Стены этого учебного заведения видели многих знаменитых людей. В 1864 г. там читал лекции Б. Риман, в 1918 г. студентом Нормальной школы был Энрико Ферми — впоследствии один из самых блестящих физиков XX в.

В итальянских университетах нет вступительных экзаменов. Но для поступления в Нормальную школу необходимо сдавать экзамен, причем, как правило, весьма трудный. Успешно пройдя испытания, Вольтерра получил возможность слушать лекции профессоров Нормальной школы Улиссе Дини и Энрико Бетти, которые вместе с Эудженио Бельтрами, проживавшим в Риме, справед-иво считались крупнейшими итальянскими математиками того времени. Все они, кроме того, были выдающимися педагогами.

Дини известен своими работами по теории функций вещественной переменной, гармоническому анализу, аналитической теории дифференциальных уравнений.

Бетти, был очень яркой личностью. Ветеран войны за независимость Италии — в молодости он служил в войсках Джузеппе Гарибальди — Бетти был также видным организатором итальянской науки. Круг его собственных научных интересов во многом был близок проблемам, занимавшим Римана, с которым он находился сначала в переписке, а затем — в дни пребывания великого немецкого математика в Италии — в тесной дружбе. В молодости Бетти занимался алгеброй, а позднее выполнил ряд работ по многозначным аналитическим функциям. Одним из первых он понял роль комбинаторной топологии в геометрической теории функций и ввел понятия, которые Пуанкаре впоследствии назвал (в значительно более общей форме) «числами Бетти» и «группами Бетти». Начиная с середины 60-х годов Бетти очень успешно работал в области теории упругости и уравнений математической физики.

Вольтерра всегда считал себя обязанным именно этим двум своим учителям. Некоторые их работы явились отправными пунктами в его творческом пути.)

Прослушав лекции Дини по анализу и дифференциальным уравнениям, он по-новому осмыслил основы этих дисциплин. Вскоре двадцатилетний студент представляет своим учителям ряд результатов по анализу, которые сразу же были одобрены и опубликованы в итальянских математических журналах. О том, насколько удачны были эти опыты, свидетельствует тот факт, что и сейчас, более чем через 90 лет после появления этих работ, на них в литературе встречаются ссылки.

В первой из них, опубликованной в 1881 г., доказан ряд теорем о функциях с всюду плотным множество точек разрывов. Вторая работа того же года начинается с ответа на вопрос, поставленный Дини: верно ли, что всякая ограниченная на замкнутом промежутке функция, имеющая на нем примитивную, интегрируема на (а,b) по Риману? Построив тонкий контрпример, Вольтерра показал, что это вообще неверно.

B этой работе содержатся также теоремы, посвященные распространению теории интеграла Римана на функции, определяемые дифференциальными уравнениями. Так, рассматривая систему уравнений на некотором промежутке изменения аргумента, Вольтерра строит мажоранты в миноранты неизвестных функций, аналогичные верхним и нижним суммам Дарбу. Отсюда получается условие существования решения (вообще говоря, разрывного), аналогичное условию существования риманового интеграла. Почти одновременно с этими двумя работами появляются мемуары Вольтерры «О некоторых свойствах функций комплексного переменного», посвященный их применению к краевой задаче в двумерной области в случае, когда на одной части ее границы задано значение неизвестной функции, а на другой - значение ее нормальной производной. Искусно комбинируя методы вещественного и комплексного анализов, Вольтерра получает нужное решение. Попутно он получает в новой записи некоторые теоремы Г. Шварца о гармонических функциях, а также приходит к определенному представлению о граничных свойствах, аналитических функций в круге, которое он доказывает с помощью тригонометрических рядов.

Однако значение работы этим не исчерпывается. Как известно, одна из основных граничных задач теории аналитических функций - проблема Гильберта - заключается в следующем.

Требуется найти функцию f (z)= u+iv, аналитическую в области D, при условии, что на границе Г этой области выполняется соотношение вида:

а (s) и (s) + b (s) v (s) = с (s),

где а, b, с — заданные функции, которые могут иметь разрывы.

Как заметил И. Н. Векуа (1952 г.), четкая постановка данной задачи с указанием относительно возможного метода ее решения впервые была дана в названном мемуаре Вольтерры.

Этот мемуар сменяет серия публикаций по различным вопросам математической физики и гидромеханики, среди которых следует особо отметить заметку «Об одной задаче электростатики». Появление ее можно считать рождением интегральных уравнений.

Новые направления анализа

Как известно, интегральные уравнения как обращения интегральных преобразований различных частных видов рассматривались в первой половине XIX в. Лапласом, Коши, Абелем, Лиувилем.

Знаменитая задача, которая в 1826 г. привела Абеля к интегральному уравнению, заключалась в следующем: найти в вертикальной плоскости XZ такую кривую, чтобы время свободного падения по ней материальной точки из данного положения на высоте Н до наинизшего положения о на высоте а было заданной функцией f (h) от h.

Как показал Абель, задача сводится к уравнению:

(интегральное уравнение первого рода с ядром )

Заслуга Вольтерры состоит в том, что он первым рассмотрел подобные уравнения для произвольного ядра и понял, что они составляют особый класс функциональных уравнений. Позднее он сам оценит значение этого факта и подробно изучит свои уравнения («уравнения Вольтерры»), доведя их до такого вида, в каком они впоследствии вошли в учебники.

А тем временем молодой ученый продолжает интенсивно работать в разных направлениях. В 1882—1886 гг. он представляет свою диссертацию «Вопросы теории потенциала», удостоенную премии Пизанского университета, выходят в свет две его работы по математической теории электролиза, мемуары «Некоторые задачи гидродинамики», статья по равновесию фигур вращающейся жидкости, в которой снова использованы интегральные уравнения, заметки «Об изгибании поверхности» и «Об одном классе транцендентных функций» (обобщение одной теоремы Абеля). 1887 год был ознаменован для Вольтерры получением профессуры и выходом новых работ — мемуары «Об основах теории линейных уравнений» и двух заметок «функции, зависящие от других функций». Позднее Вольтерра именовал их функциями линий. Этого термина он придерживался некоторое время и после того, как Адамар в 1900 г. ввел слово «функционал».

Надо сказать, название мемуара не вполне удачное. В сущности, в нем вводится и изучается понятие «продукт-интеграла» (мультипликативного интеграла) от линейного оператора A (t), заданного в виде (п х п) матрицы, элементы которой а_ij (t) — функции, определенные на некотором промежутке Пусть a =t₀ < t₁ --- <t_n =b–– какое-либо подразделение этого промежутка и Е — единичная матрица. Вольтерра составляет произведение:

Если существует предел = то он называется левым продукт-интегралом. Если множители в (1) записаны в обратном порядке, то получаем правый продукт-интеграл (а, b). При соответствующих условиях устанавливается существование интеграла Т (а, b). Одновременно для неособенной матрицы вводятся левая и правая продукт-производные:

Доказывается, что DT (a, t)=A (t), DT (a, t) = A (t).

Несложные преобразования приводят Вольтерру к представлению продукт-интеграла в виде ряда, называемого иногда матрицантом, который встречается в одной работе Пеано, опубликованной незадолго перед этим:

Отсюда сразу следуют равенства

показывающие связь интеграла Т с системами линейных дифференциальных уравнений.

Салеметсіз бе! Сіздің сұрағыңыз бойынша мәліметтерді электронды почтанызға жібердік.

Материалы о Кенесары Касымове! - казахский султан, хан Среднего жуза.

Родился в 1802 году, умер в 1847 году. Принадлежа к верхушке степной знати, Кенесары добивался восстановления ликвидированной царским правительством России ханской власти и передачи Касымовым ханского титула. Ядром войск были ближайшие родственники Кенесары, основной же военной силой - батыры его родов. В 1841 году на сборе казахской родовой знати и султанов Кенесары Касымов был провозглашен ханом. Он восстановил суд биев, разбиравший дела по нормам шариата. Своей налоговой политикой Кенесары закреплял нормы мусульманского права: для скотоводческих районов сохранил зякет (налог, взимавшийся со скотоводов в пользу хана), для земледельческих - ушур (налог, взимавшийся с оседлого населения). Деспотизм хана Кенесары, считавшего казахские жузы своим наследственным достоянием, вызывал возмущение у народа. В 1844 году в аулы рода жаппас приехал брат Кенесары султан Наурызбай с отрядом есаулов и начал взыскивать зякет, отбирать имущество и продукты. Жаппасцы выступили с оружием в руках против Наурызбая. Кенесары проводил политику своего деда Аблая, полагавшего, что только жестокость может сделать ханскую власть прочной. Свою власть он поддерживал путем жесткой дисциплины, порой граничащей с террором. На захваченных землях Кенесары утверждал династический режим. В конце 1846 года вытесненный русскими царскими войсками и военными формированиями казахских султанов-правителей с территории Младшего и Среднего жузов, он занял труднодоступный полуостров в устье реки Или, откуда совершал набеги на киргизские земли. Сильно ослабило в Семиречье позиции Кенесары, всегда ратовавшего за отрыв Казахстана от России, принятие в 1846 году казахами Среднего жуза российского подданства. В 1847 г. Кенесары покинул пределы Среднего жуза, рассчитывая улучшить свое положение завоевательными походами в Киргизию, которые вызвали отпор киргизов. В одном из боев он был захвачен в плен и казнен. Самая впечатляющая черта жизни и деяний Кенесары Касымова - трагизм. Печать безысходности и обреченности соседствуют в его действиях с ярким мужеством, решительностью, умением прямо смотреть в глаза судьбе, бросить вызов времени. Кенесары стоял у истоков борьбы за возрождение независимой государственности Казахстана. Велики его заслуги в деле борьбы против имперской политики, за свободу казахского народа, за утверждение его чести и достоинства. Стремления и чаяния Кенесары при всей их ограниченности носили общечеловеческий характер. Восстание казахов 1837-1846 годов под предводительством хана Кенесары было справедливым актом - протестом, направленным против захватнической колониальной экспансии Российской империи, Кокандского и Хивинского ханств. Оно имело национально-освободительный характер с целью воссоздания государственности и сохранения территориальной целостности исконной земли казахов. Будучи вождем движения и горячим патриотом своей отчизны, Кенесары Касымов в трудный час испытаний для своего народа проявил себя как выдающийся государственный деятель, незаурядный полководец и одаренный дипломат своей эпохи, посвятивший свою жизнь делу борьбы за свободу и независимость. Кенесары зорким своим взором осознал изменение политики царизма, перешедшего в XIX в. к прямой колонизации. Острие своей дипломатической и политической активности он связывал с согласием царского правительства на уничтожение военно-административных центров и форпостов, усиленно насаждавшихся в это время и разрезавших живую органику суверенитета казахского народа. Движение Кенесары было последней отчаянной, по сути трагической попыткой объединить народ и сохранить государственность хотя бы в рамках общей вассальной зависимости. Вот почему, как заметил Букейханов, его слава затмила в народных сказаниях даже славу популярного деда Аблай хана. Политическое наследие Кенесары сохранилось в памяти народа как его честь, гордость и достоинство. Наследие Кенесары подобно его личной судьбе испытало различные превратности. Им вдохновлялись, но и его же с неумолимой последовательностью пытались вытравить из памяти, совести, сознания народа. В чертах личности Кенесары, чья политика опиралась на жестокости законов войны и союзничества, явственно просматриваются гены Чингис-хана. Бартольд писал: "Чингис-хану было присуще необыкновенное самообладание и полное отсутствие односторонних увлечений, бесполезной жестокости или самодурства, сдержанность и достоинство в присутствии посторонних, огромные организаторские способности, в его армии были немыслимы воровство и ложь". Это определение в полной мере можно отнести и к хану Кенесары. Но личная трагедия Чингис-хана иная, чем у Кенесары. Последний стоял за правое дело отстаивания свободы и независимости своего народа. А первый пошел по имперскому пути, который в конечном счете оказывается тупиковым, как доказывает опыт мировой истории. Воздавая должное памяти Кенесары, необходимо безо всякой тени сомнения занести его имя в "пантеон национальной славы", сделав это с чувством ответственности перед духом предков и перед памятью потомков.

Отбасының бала тәрбиесіндегі ролі тұралы материал бар.

• бала тәрбиесінде отбасы ықпалы басқа тәрбиелік ықпалдарға қарағанда ең басым болып келуі;

• өркениетті, зайырлы, құқықты қоғамның азаматын тәрбиелеуде отбасы мемлекеттің негізгі буыны;

• отбасы – болашақ ұрпақтың бойында ең құнды адамгершілік қасиеттерді қалыптастыратын қоғамның ажырмайтын басты тірек – арқауы;

• отбасы – жеке тұлғаны әлеуметтендіру міндетін жүзеге асырушы. Ол болашақ жас азаматтың дене жетілеуіне, шынығуына, рухани және адами дамуына, ең құнды жалпы адамзаттық құндылықтарды және ұлттық рухани байлықты бағалауға, еңбек ету дағдысын тәрбиелеуге ықпал жасаушы;

• отбасы бала тәрбиесінде адамзат қоғамның тарихындағы ғасырлар сынынан мүдірмей өткен ұлттық дәстүрлі жалғастырушы;

• отбасының әлеуметтік міндеттерінің өзегі тәуелсіздікке ие болған Қазақстан Республикасының мемлекеттік заңдарын құрметтеуші, елжанды азамат тәрбиелеу;

• отбасы баланың мамандықты еркін және саналы таңдауына ықпал жасаушы;

• отбасы өзінің ұрпағын болашақ отбасылық өмірге дайындаушы;

Сіздің сұрағыңыз бойынша мәліметтерді электронды почтанызға жібердік.

Салеметсіз бе Оқырман! Бөкейұлы Жәңгір хан туралы материал бар. Сіздің сұрағыңыз бойынша мәліметтерді электронды почтанызға жібердік.

Сіздің сұрағыңыз бойынша мәліметтерді электронды почтанызға жібердік.

Салеметсіз бе! Сіздің сұрағыңыз бойынша мәліметтерді электронды почтанызға жібердік.

Сіздің сұрағыңыз бойынша мәліметтерді электронды почтанызға жібердік.

Салеметсіз бе! Сіздің сұрағыңыз бойынша мәліметтерді электронды почтанызға жібердік

Здравствуйте! по Вашему запросу отправили материал на Ваш электронный адрес.

ИСТОРИЯ ОПИУМНЫХ ПРЕПАРАТОВ И ПРОБЛЕМА ВОЗНИКНОВЕНИЯ НАРКОМАНИИ

За последние 100 лет наркомания из проблемы, бывшей предметом узкой области медицины — психиатрии, перешла в разряд общесоциальных проблем. По данным группы экспертов ВОЗ, в современном мире отмечается непрерывная тенденция к увеличению числа лиц, принимающих наркотические препараты, возрастает употребление наркотиков молодежью, активизируется употребление нетрадиционных наркотиков, широкое распространение получают синтетические наркотики типа амфетамина и лизергида (ЛСД), в употребление наркотиков вовлекаются представители всех социально-экономических групп общества.

Употребление человеком наркотических веществ имеет очень древнюю историю. Однако этот процесс вплоть до XIX века не представлял такой зловещей социальной проблемы, как, скажем, распространение и немедицинское использование героина в настоящее время в странах Западной Европы и Америки.

Данная статья освещает исторический аспект проблемы наркомании.

Мак снотворный (P. somniferum L.) из семейства маковых (Papaveracea) известен как лекарственное растение со времен глубокой древности. Обнаружение маковых семян и маковых коробочек при археологических раскопках вблизи Боденского озера в Северной Европе дало историкам основание считать, что плантации мака могут относиться к позднему Бронзовому веку. Древнейшие следы мака найдены на территории современной Швейцарии в свайных постройках. Изображение его цветка есть в шумерских таблицах, датируемых V веком до н. э.

Первым эмпирическим знакомством человека с одурманивающими свойствами мака могло быть случайное вдыхание дыма при сжигании растения. Геродот (V век до н. э.), сообщая о быте скифского племени массагетов (северное побережье Каспийского моря), говорил: «Они садились вокруг дерева, бросали в разводимый костер какие-то плоды и опьянялись дымом от этих плодов, как эллины опьяняются вином».

С древнейших времен человечеству известно наркотическое, успокаивающее и снотворное действие мака. Тремя коробочками мака увенчана голова статуи богини исцеления минойской культуры (III век до н. э.). Головка мака фигурирует также во многих мифах Древней Греции как символ забвения боли, мук, страданий (oblivionem doloris).

Засохший млечный сок надрезанных коробочек мака — опий (опиум) — по-видимому, применяли уже в микенскую эпоху (XIV-XII века до н. э.). Британский египтолог Р. Томпсон в 1924 г. сообщил о фактах сбора и медицинского использования опиума, упоминаемых в древнеегипетских рукописях VII века до н. э. Он привел текст следующего содержания: «Ранним утром старая женщина, мальчики и девочки собирали сок на разрезах (маковых капсул) небольшой железной ложечкой и затем переносили его в горшочек для пищи».

Этимология слова «опиум». Родиной мака считается Малая Азия. Отсюда культура мака задолго до новой эры проникла в Грецию и Средиземноморье. Название «опиум» происходит от греческого «opium» — сок. От этого слова позже образуются, по-видимому, древнееврейское «ophion» и арабское «af-yun» или «afiun», которое можно найти во многих других азиатских языках. Через Персию дальше на Восток культура опийного мака проникла, по всей вероятности, благодаря арабам-торговцам, для которых опиум отчасти мог служить суррогатом запрещенного магометанством вина.

Китайское название опиума «o-fu-yung» и его модификации «ya-pien» и «opien» — арабской этимологии.

По данным историков Иудеи, в Библии упоминается сок мака. Так, в нескольких отрывках Ветхого Завета можно встретить слово «rЩsh», что соответствует древнееврейскому «голова» и может означать головку мака, а слово «me-rЩ-sh» — «сок головок». В Талмуде (собрании религиозно-этических и правовых положений, сложившихся в IV-V веках до н. э.), содержащем донаучные сведения по медицине, есть одна ссылка на опиум, выраженная словом греческой этимологии — «ophion» (ср. греч. — opium). В санскрите и санскритской литературе первого тысячелетия нашей эры ссылок на опиум не обнаружено. Они появляются гораздо позже, во времена Великих Моголов (1526–1856). Тогда же появляются словo «khash-khash», которым обозначают семена мака, и слово «khash-khasharasa» — сок мака.

В этих словах нетрудно узнать современное слово «hashish»- гашиш. Американский историк Д. Мачт, в работе которого приведены эти данные (1915), считает, что в средние века в Индии часто путали слова, обозначавшие наркотический опиум и индийскую коноплю (гашиш).

Кроме того, в современном санcкритском лексиконе есть слова–синонимы опиума. Это — «aphena», т.е. пена, пенистое образование, и «ahi-phena» — ядовитая пена.

Медицинское использование опиума. В трудах Гиппократа (440–377 гг. до н. э.) упоминаются свойства 300 лекарственных растений. По данным Вуттона, у Гиппократа есть ссылка на вещество, называемое «меконином», которому приписано наркотическое действие. Более определенное упоминание о млечном маковом соке можно найти у Теофраста (около 350 г. до н. э.). В его употреблении «меконин» достоверно обозначает опиум и рекомендуется при глазных болезнях и психических расстройствах.

Для периода классической античности начала новой эры характерен культ знаний практической медицины. Скрибоний Ларгий в своем труде «De Compositiones Medicamentorum» (40 г. н. э.) подробно описывает метод сбора опиума из капсул мака, Валафрид Страбон («О культуре садов») — культуру возделывания мака. Древнегреческий врач Диоскорид, которого считают основоположником фармакологии в Европе, в книге «Materia Medica» анализирует активность экстрактов целого растения, которые он называет «меконином», и сока капсул — «опиума». Диоскориду приписывается и другое название опиума — «дио-кодион». Препарат под таким названием надолго сохранил свое значение и упоминается в «Немецкой фармакопее» (в конце XIX века).

Описание медицинского использования опиума (опия) встречается в 37-томной «Естественной истории» Плиния Старшего (I век н. э.). У Цельса и других латинских авторов I века н.э. есть описание лекарства «слезы мака» (Lacrimae papaveris). С авторитетом римского врача Клавдия Галена (129–201 гг. н. э.), восторженно относившегося к опиуму, некоторые историки связывают чрезвычайную популярность опиума в Риме в начале первого тысячелетия. Арабские врачи несколько позже, но так же интенсивно внедряют опиум и его препараты в медицинскую практику. Абу Али Ибн Сина, известный более как Авиценна (980–1037), рекомендует опиум при диарее и болезнях глаз. Смерть Авиценны связывают с передозировкой им опиума.

Несмотря на тысячелетнее использование снотворного мака и его препаратов, ни в одном научном трактате из перечисленных выше не упоминается о каких-либо токсических воздействиях опиума и не дается опознавательных описаний возможной наркомании. По-видимому, уровень развития медицинских знаний того времени не позволял в полной мере осознать проблему наркомании.

Необходимо также учитывать факторы религиозного и морально-этического порядка, которые регулировали взаимоотношение человека и наркотических препаратов и которые было бы чрезвычайно важно и интересно проследить на разных социально-экономических уровнях.

Распространение опиума в Китае. Появление и использование опийного мака в Китае отмечено в книгах по медицине, датируемых Х веком н. э. Долгое время опиум экспортируется в страну в основном из Индии, позже — из Португалии. Причем до второй половины ХVII века опиум ввозится исключительно как лекарственное средство, в основном против дизентерии.

В XVII веке испанцы, торгуя на Филиппинах и в Южном Китае, завозят в эти страны табак. Тогда же голландцы вводят обычай добавлять в табак опиум. Голландцы считали это верным средством борьбы с малярией, китайцы же поняли его как способ опьянения. От курения табака с опиумом до курения чистого опия был один шаг: обычай курения опия привился. В стране развилось опиокурение, принявшее бедственный характер. В 1729 г. эдиктом императора Юнг Чанга, а в 1800 г. — императора Киа Конга запрещаются продажа опия для курения и содержание курилен в Китае. Невзирая на законы, Англия и Голландия в погоне за прибылью продолжают контрабандный ввоз в Китай огромных количеств опиума. В конце XVIII века вся опийная торговля монополизируется в руках Ост-Индской компании. Попытка силой защитить страну от ввоза опиума приводит к так называемым «опийным войнам» Китая с Англией, позже — с Францией (1839–1860). Поражение Китая в этих войнах приводит к тому, что он вынужден был предоставить право ввоза опиума иностранным державам, после чего опиокурение приобретает в стране еще большие размеры.

Поражение Китая в войне с Японией в 1894–1895 гг., бывшее в значительной мере результатом опиомании среди солдат, заставляет китайское правительство вновь повести борьбу с опиокурением. В 1906 г. Противоопийная комиссия возбуждает перед верховной властью Китая вопрос о реформе. Ввоз опия прекращается, но это вызывает в свою очередь расцвет незаконного выращивания снотворного мака по всему Китаю. Быстрый рост и успешное культивирование мака в стране резко снизили его стоимость на внутреннем рынке, сделали его более доступным для беднейших слоев населения.

Опиумные препараты в странах Западной Европы в XVII-XVIII веках. В те годы, когда немедицинское использование опиума — опиофагия и опиокурение — уже считалось бичом стран Востока, опасность опиатов в Европе еще не была осознана. Случаи злоупотребления опийными препаратами были, конечно, и в странах Западной Европы, но «... возникавшие при этом расстройства причинно не связывались с действием опия, а расценивались как конституциональные черты, обычно вырождения» (И. Н. Пятницкая, 1975).

На протяжении веков со времен Галена вплоть до конца XIX века опиум использовался как неспецифическое терапевтическое средство в виде галеновых препаратов при многих заболеваниях, в том числе и психических. Следует остановиться на нескольких официальных опиумных прописях, весьма популярных и передаваемых из поколения в поколение.

Их состав подробно описан в работах Вуттона (1910) и Мачта (1915).

Териак. Был составлен Андромахусом, врачом императора Нерона. Его готовили на вине и меде в виде тонкой пасты, состав дан в работах Галена. Рекомендации Галена сохранили свою силу по отношению к этому опийному препарату вплоть до XVIII века. Такие города, как Константинополь, Каир, Генуя, Венеция, конкурировали за приоритет в производстве териака в средние века. В XVIII веке венецианский териак, или на жаргоне — «трикл», по популярности затмил все другие аналогичные препараты. Интересно, что у турок есть жаргонное слово «териакиды», выражающее презрительное отношение к лицам, которые не курят опиум, а едят его (Брокгауз, Эфрон, 1897). Ссылку на териак можно встретить в «Лондонской фармакопее» издания 1745 г.

Филониум. По предположению Плиния Старшего, высказанному в его «Естественной истории», автором прописи этого препарата был Филон из Тарзуса, живший в начале 1 века н. э. Это средство рекомендовалось при кишечной колике, дизентерии, эпидемия которой была в Риме во времена Филона. В английской фармакопее филониум оставался вплоть до 1867 г. Его пропись включала в себя следующие компоненты: белый перец, имбирь, зерна тмина, очищенный опиум (в количестве 1 гран на 36 гран массы препарата) и сироп из маковых зерен.

Диоскоридиум. Более поздняя опиумная пропись. Была составлена Хиеронимусом Фраскаториусом, знаменитым врачом и поэтом Вероны начала XVI века. В его состав входили, помимо опиума, корица, плоды кассии, ясенец белый, гуммиарабик, белый перец, армянская глина, камедь. В XVIII веке, когда использование опиатов стало настолько популярным, что приняло форму «семейных средств», диоскоридиум часто прописывали грудным детям как эффективное успокоительное.

Более поздние фармакопейные опийные прописи связаны с именем Парацельса (1490–1541). На взглядах и деятельности Парацельса отразился дух раннего Возрождения — времени крутого изменения представлений во всех областях общественной жизни, науки, культуры. Выступая против слепого подчинения авторитетам древних, Парацельс выдвигал опыт как основу знания. В лекарствоведении Парацельс был известен своим учением о дозировке. «Все есть яд, и ничто не лишено ядовитости, одна только доза делает яд лекарством». Им было предложено несколько лекарственных форм опиума под названием «лауданум»: пилюли «лауданум Парацельса», которые на четверть состояли из опиума; «анодинум Парацельса» (от anodydon — греч. «болеутоляющее средство») — препарат, содержащий, кроме очищенного опиума, апельсиновый или лимонный сок, сперму лягушки, корицу, зерна гвоздики, окаменелую смолу, шафран.

«Лауданум Сиденхема», по-видимому, является производным жидкого «лауданума Парацельса» и связан с именем известного английского врача XVII века, в работе которого по дизентерии приводилась его пропись.

В конце XVII века в «моду» вошел также и другой препарат опиума, известный как «лауданум Россо», названный по имени монаха-капуцина Rousseau, придворного врача короля Луи XVI. В отличие от предыдущих прописей «лауданум Россо» содержал сбраживающее вещество.

Этимологически слово «лауданум», возможно, происходит от латинского «Iaudandum» — нечто восхваляемое. Филологи полагают, что по смыслу слово скорее близко названию камедной жвачки, из которой в середине века готовили желудочное средство: «Iabdanum» или «Iadanum». Мачт же считает, что это слово скорее происходит от аббревиации (сокращения) двух слов «Iaudatum opium» — прекрасный опиум.

Если следовать хронологии появления опиумных препаратов в фармакопеях стран Запада, то следующим опийным средством, по Вуттону (1910), были «черные капли», появившиеся в XVIII веке. Известно их другое название — «ланкастерские» или «квакерские» капли. По опиумной активности такие капли в 3 раза превосходили лауданум.

«Семейным» опиумным средством в начале XVIII века стал парегорик. Его пропись создана известным профессором Лейденского университета Ла Мотом. В «Лондонской фармакопее» 1886 г. на основе парегорика была предложена пропись опийной камфорной настойки, в «Немецкой фармакопее» — опийной бензойной настойки. Слово «пaрегорик» также греческой этимологии и означает «успокоительный», «утешительный». Перечень опийных прописей XVII-XVIII веков был бы неполным без «доверова порошка», который предложил в 1762 г. врач Томас Дауер.

Лауданум, парегорик, доверов порошок сохранили свое значение до наших дней и упоминаются в современных фармакопеях стран Западной Европы и США.

Большое число опиумных препаратов в фармакопеях XVI-XVIII веков, каждый из которых был рекомендован для самых разнообразных по этиологии заболеваний, было не чем иным, как поиском квинтэссенции, эликсира жизни. Опиумные препараты рекомендовались при инфекционных болезнях (оспе, туберкулезе, холере, дизентерии, сифилисе, коклюше), а также при водянке, подагре, головной боли, сердцебиениях, выкидышах, печеночных и почечных коликах, кашле. Обычным способом введения был оральный, распространены были также свечи из опиума, растирки, мази и пр.

Опиумные препараты в психиатрии. Обезболивающее, успокаивающее (седативное), снотворное действие опиума с давних пор широко использовалось в психиатрии. Еще Теофраст назначал опиум психически больным (книга 3, гл. 19 «О лечении сумасшедших»). Парацельс использовал опиум при различных психических расстройствах, в том числе при маниях. Сиденхем применял препараты опиума для лечения истерии и ипохондрии. Ссылаясь на авторитет Сиденхема, Шарль Рише писал в 1885 г.: «Если бы не было опиума, пришлось бы отказаться от медицины». Врачи XVIII века широко используют опиум при так называемых спазмодических болезнях, включающих различные формы безумия, истерии, ипохондрии, конвульсивные расстройства, гидрофобию и астению. В Париже в больницах Отель Дье и Шарите лауданум в комбинации с валерианой и другими лекарствами был основным средством для лечения всех душевных расстройств. В госпиталях Новой Англии (США) опиум как транквилизатор при психических заболеваниях впервые вводят Тодд и Вудворт.

К заслуге этих врачей можно отнести разработанную ими методику индивидуализации и контроля опиумной дозы. Тем не менее терапия опиумом часто длилась месяцами и годами.

Первые описания опийной наркомании. В XVIII веке психиатры используют опиум «с удивительно хорошими результатами», однако именно в начале этого столетия появляются первые научные описания наркотической зависимости.

В 1701 г. в трактате «The mysteries of opium revealed» лондонский врач Джон Джонс описывает эффект неожиданного прекращения использования опиума после долгого его употребления, т. е. синдром отмены. При этом Джонс почти подошел к описанию наркомании, но не смог оформить свои мысли в концепцию наркомании и отличить злоупотребление опиумом от злоупотребления алкоголем и никотином. Так, после описания признаков «длительного употребления опиума» он писал: «Нет доводов против того, что опиум калечит дух намного больше, чем вино или еда, пресыщение которой намного опаснее». И далее: «Зло не в самом лекарстве, а в человеке».

Эдинбургский врач Янг в 1753 г. отмечал: «Знакомство с небольшими дозами лауданума равносильно знакомству со слабыми дозами яда». Как и Джонс, Янг описал силу опиума, но не признал опасность наркотической зависимости.

Одно из первых научных описаний психотропных свойств опиума принадлежит Альбрехту Галеру (1708–1777), известному философу, врачу и поэту своего времени. Галер страдал мочекаменной болезнью и принимал опиум в возрастающих дозах, отмечая его благотворное действие при депрессии. Парадоксальную реакцию на опиум описали в своих работах Ганди (1791) и Симэн (1792). Последний выявил депрессирующее действие опиума, тогда как Ганди описал обратный, т. е. стимулирующий, эффект препарата. И хотя оба автора были правы, реакция на наркотик ошибочно интерпретировалась ими как индивидуальная реакция пациентов на опиум, связывалась с их конституцией, наследственностью, возрастом, дозой, но никак не с патогенезом наркомании.

Во многих описаниях путешествий по странам Востока часто упоминались мрачные картины употребления опиума, которые оправдывались традициями этих стран. Хайген, путешествовавший по Восточной Индии, одним из первых описал развитие толерантности и физической зависимости: «Тот, кто привык к нему (опиуму), должен принимать его ежедневно, иначе он обречен на смерть или самоуничтожение. Тот же, кто никогда не употреблял его, в случае если ему представится возможность принять дозу, привычную для потребляющего, умрет непременно» (цит. по J. H. von Linschoten, 1885). В воспоминаниях Крамна о странах Востока написано: «... подобно вину и спиртным напиткам в цивилизованной Европе, в этих странах поддерживается трусость, утешение в несчастье постоянным потреблением наркотиков». И далее: «Магометане, по-видимому, во всех четырех частях света более расположены к наркомании, к потреблению опия, нежели спиртного и других возбуждающих напитков, что, по-видимому, обусловлено их религиозными традициями» (Крамп, 1793). У Крампа историки впервые встречаются со словом «наркомания», по-итальянски «addicted», что в те времена, по мнению Соннедекера, было равнозначно по смыслу «пристраститься к чему-либо, к какой-либо разновидности порока по законам античного Рима», равносильно «плохой привычке». В значении патологической зависимости слово «наркомания» вошло в употребление значительно позже, когда проблема наркомании в медицинском смысле переросла рамки «плохой привычки».

В Европе конца XVIII — начала ХХ веков наблюдается вспышка интереса к употреблению опиума и гашиша среди творческой интеллигенции, частично индуцированная опиумными войнами Китая, иммиграцией жителей Востока и Азии в Соединенные Штаты. Том де Квинси (1785–1859) был известен не только как литератор и публицист, но и как приверженец доктрины «церкви опиума», как глава этой церкви, а впоследствии — автор автобиографической книги «Исповедь англичанина-опиомана» (1822), переведенной на русский язык в 1834 г. В ней де Квинси подробно описал опиоманию и гневно обичил ее как порок. Делакруа, Оноре Домье, Флобер, Шарль Бодлер были в числе знаменитостей, посещавших известный «Клуб гашишистов» на острове Сен-Луи. В «Искусственном рае» (глава «Человек, Бог«) Бодлер (1821–1867) описывает, основываясь на собственном опыте, фазы «белого опьянения» опиумом и гашишем: «Не знаю, можно ли поставить знак равенства между гибельными последствиями, имеющими место в результате интоксикации гашишем, и крахом, наступающим в рузультате десятилетнего режима опиума; я утверждаю, что в настоящее время и в будущем гашиш будет оказывать более роковые последствия; один — спокойный соблазнитель, другой — разнузданный демон». В заключение Бодлер пишет: «... Возбуждающие яды представляются мне не только одним из самых ужасных и наиболее верных средств, которыми располагает дух тьмы, чтобы вербовать и порабощать достойный сожаления род человеческий, но и одним из самых совершенных его перевоплощений». По мнению А.В. Луначарского, «Искусственный рай» Бодлера вошел в литературу как трактат о безнравственности употребления наркотиков. Если бы не интерес к опиуму, поднятый литераторами, филантропами и политическими деятелями, чрезмерное увлечение лекарcтвенными формами опиума так и не было бы осуждено общественностью и не было бы ограничено в медицинской практике того времени.

Открытие морфина. Наркомания как социальная проблема. Существенным фактором, стимулировавшим развитие наркомании как болезни, стало открытие опиумного алкалоида морфина немецким химиком-фармацевтом Фридрихом Сертюрнером из Ганновера. Сертюрнер начал свои исследования по выделению активного начала из опиума в 1803 г., тогда же французский фармацевт Дерозе выделил из опиума так называемую «опиумную соль» — кристаллическое вещество. В 1805 г. Сертюрнер опубликовал статью об открытии «опиумной или меконовой кислоты» — алкалоида, названного им «морфием», и описал его свойства. Название было взято из греческой мифологии и подчеркивало снотворный эффект выделенного из опиума вещества. Современное название алкалоида — «морфин» — было предложено позже Гей-Люссаком. Выделение и очистка морфина отрыли перспективу получения активных веществ в чистом виде из растительных и животных тканей. Их внедрение в медицинскую практику позволило сменить неспецифическую терапию на рациональную.

Сертюрнер сам попытался воспроизвести клиническую картину «морфийной» интоксикации на животных. Перспектива, которую открывала возможность использования морфина в терапии, была обнаружена им на себе самом, что чуть не стоило ему жизни (1817), после чего он стал воспроизводить эффект морфина на собаках.

В исследованиях Сертюрнера были выявлены и описаны две принципиально важные особенности хронического введения морфина: «страстное желание наркотика» (по современной терминологии — психическая зависимость) и «приобретенный иммунитет к лекарству» (т. е. толерантность).

Применение морфина для наркоза и появление морфинизма — наркомании, развивающейся в результате хронического злоупотребления морфином, относятся к более позднему периоду и тесно связаны с введением в практику подкожных инъекций алкалоидов, впервые предложенных Вудом в 1853 г. С появлением шприца Праваца в 1864 г. рост морфинизма в странах Западной Европы, а затем Востока значительно ускорился. В словарях по психиатрии конца XIX века уже появляются диагностические термины «морфиномания» (Шарко) и «морфинизм» (Левинштейн).

Объективным толчком к росту морфинизма в прошлом столетии историки считают Крымскую и Франко-Прусскую войны (1870–1871). Большое число ранений и операций, проведенных под морфиновым наркозом, способствовало популяризации морфина. С ним стали связывать большие надежды практические врачи. Заблуждение врачей состояло в том, что морфин в отличие от опиума якобы не будет вызывать наркомании, поскольку бытовало мнение, что наркомания к опиуму «обусловлена свойством желудка», а гиподермическая инъекция морфина может исключить «заинтересованность» этого органа. Рост числа морфиновых наркоманов во второй половине XIX века, статистически особенно выраженный среди женщин и распространенный в среде врачей, опроверг эти надежды. Известный французский врач Шарль Рише писал в книге «Сомнамбулизм, демонизм и яды интеллекта» (русский перевод, 1885 г.): «Я видел несчастных женщин, которым делали ежедневно подкожные впрыскивания морфия и которые дошли до того, что хорошо выносили по целому грамму в день. Если случайно уменьшали дозу, а в особенности если забывали делать впрыскивание, то у больных появлялись серьезные симптомы». Однако далее Рише опровергает вышесказанное описанием огромной роли опиума в медицине того времени: «Если справедливо, что роль врача заключается главным образом в облегчении страдания, то опиум есть всемогущее орудие.

Медицина, располагающая хлороформом для операции и опиумом для болезней, до того могущественна перед всякого рода страданиями, что можно почти достоверно сказать, страдает лишь тот, кто добровольно обрекает себя на это».

Становилось бесспорным, что морфин при частом использовании неизменно порождает наркоманию и дает тяжелую форму интоксикации, отличную от интоксикации опиумом.

Со временем фармакологам станет понятным, что эффект морфина в составе опиума изменяется благодаря присутствию в нем других алкалоидов, а также веществ, «смягчающих» действие морфина. Балластные вещества в составе опиума замедляют всасывание морфина в кишечнике и этим также обеспечивают его более «мягкое» действие. Но этот комплексный эффект был установлен позже, а во второй половине прошлого века «каждый новый анальгетик, не вызывающий (якобы) привыкания, порождал новые надежды и ... новых наркоманов» (В. В. Бориневич, 1962).

В 1859–1860 гг. Альберт Ниманн выделил из листа коки алкалоид кокаин и установил его структуру. В 1878 г. американский врач Бентли выступил с идеей использования кокаина в качестве «заменителя» для борьба с морфинизмом.

Такое «лечение» переродилось в новый порок — кокаинизм, а в некоторых случаях больные становились жертвами двойной наркомании — морфинизма и кокаинизма. «Таким образом была создана новая разновидность наркомании, более опасная и более бредовая, чем та, с которой велась борьба» (Майер, 1928). В химии делались попытки устранения вредного действия кокаина путем изменения его структуры. Однако, пока шли опыты, направленные на поиск «неядовитого» препарата, число жертв кокаина не уменьшалось, о чем свидетельствовала медицинская пресса того времени. Действие кокаина на психику и жизненно важные центры вызвало интерес у многих выдающихся представителей медицинского мира, в том числе и известного психиатра Зигмунда Фрейда, который в 1883 г. произвел сенсацию, исследуя действие кокаина на себе самом. Однако очень быстро оптимизм относительно использования кокаина в психиатрии сменился признанием его реальной опасности. К началу ХХ века кокаин был полностью исключен из психиатрии. С тем же результатом закончилось внедрение таких новых препаратов, как хлоралгидрат (1869) и первый синтетический анальгетик героин (1898). Одна форма наркомании сменила другую.

1880 г. вошел в историю как переломный в отношении к опиуму и морфину, что было естественным ответом на осознание опасности наркомании и на признание опийной наркомании как тяжелого психического заболевания.

Важным событием, повлиявшим на опиумную терапию ХIX века, следует считать появление конкурентоспособных седативных средств: бромидов (1850), пральдегида (1882), этилсульфона (1885) и барбитуратов (1898), заменивших к концу века опиум в психиатрической практике. В анестезии опиум был вытеснен эфиром для наркоза (1842), хлороформом (1847), закисью азота (1850).

Итак, злоупотребление опиумом, как и алкоголем, имеет древнюю историю. В древности применение опиума часто диктовалось обычаями, обрядами социального, религиозного и ритуального характера.

Масштабы употребления различались в зависимости от района мира, исторической эпохи, отношения общества к наркотику и налагаемых ограничений, от активности наркотического вещества, способа его употребления. Однако если на протяжении тысячелетий человечество, как правило, положительно оценивало действие опиума, то по мере развития цивилизации, совершенствования методов химии и фармакологии, получения активного опиумного начала — алкалоида морфина «причинно-следственные отношения между действием наркотика и сопутствующей инвалидизацией становились все более наглядными» (И. Н. Пятницкая, 1975). В ХХ веке наркомания переходит в разряд социальных проблем: вспышки героинизма в начале ХХ века в США, кодеинизма в 30-е годы в Канаде, амфетаминизма в Японии, барбитуратизма в Скандинавии и другие факты с необходимостью поставили вопрос о диагностике и определении наркомании как особого класса заболевания.

Салеметсіз бе! Сіздің сұрағыңыз бойынша мәліметтерді электронды почтанызға жібердік.

ФОРМА ГОСУДАРСТВА - такое строение государства, в котором проявляются его основные характеристики и которое обеспечивает в комплексе, в системе организацию государственной власти, методы, приемы и способы осуществления государственной власти, территориальную организацию населения.

Отечественная теория государства и права всегда выделяла в форме государства три основных, взаимосвязанных блока: форму правления,форму национально-государственного и административно-территориального устройства, политический режим.

При этом форма правления отвечает на вопрос о том, кто и как правит, осуществляет государственную власть в государственно устроенном обществе, как устроены, организованы и действуют в нем государственно-властные структуры.

Форма устройства раскрывает способы объединения населения на определенной территории,связь этого населения через различные территориальные и политические образования с государством в целом, а политический режим характеризует способ осуществления государственной власти в конкретном обществе, с помощью каких методов государство выполняет свое социальное назначение.

В различных странах государственные формы имеют свои особенности, характерные признаки, которые по мере общественного развития наполняются новым содержанием, обогащаясь во взаимосвязи и взаимодействий. Вместе с тем форма существующих государств, особенно современных, имеет общие признаки, что позволяет дать определение каждому элементу формы государства.

Еще Платон и Аристотель пытались объяснить разнообразие форм организации и осуществлении государственной власти в Древнем мире. Так, Аристотель выделил несколько форм правления: республику, монархию, деспотию, - взяв в основу классификации способы образования органов государства.

На протяжении столетий Августин,Гоббс, Монтескье, Локк, Руссо, Радищев и др. пытались обобщить и систематизировать знания о формах правления, причинах их возникновения и развитии.

Марксистская теория определяла форму правления в ее связи с типом государства, классовой структурой, экономическим базисом и т.д. При этом за рамками изучения оставались такие факторы, активно влияющие на форму правления, как исторические традиции, национальная психология, религиозное сознание и т.д.

Монархия - это такая форма правления, при которой верховная власть осуществляется единолично и переходит, как правило, по наследству. Она впервые зародилась в раннеклассовых обществах, государственную власть в которых захватывали военноначальники, предводители разросшихся семейных или соседских общин, руководители храмов и т.п.

Свои истоки монархическая форма правления имела в той достаточно простой, социально не слишком расчлененной организации общества, которая появилась 4 -3 тысячи лет до нашей эры. В этих обществах монархия обеспечивала эффективно немногочисленные общесоциальные и классовые функции государственного управления ( организация совместных работ, ведение войн и оборону, взимание налогов, создание страховых фондов и т.п.)

Основными признаками классической монархической формы управления являются :

- существование единоличного главы государства, пользую-щегося своей властью пожизненно (царь, король, импера тор, шах);

- наследственный порядок преемственности верховной власти;

- представительство государства монарха по своему усмо-

трению;

- юридическая безответственность монарха.

Монархия возникла в условиях рабовладельческого общества. При феодализме она стала основной формой государственного правления. В буржуазном же обществе сохранились лишь традиционные, а в основном формальные черты монархического управления.

В свою очередь монархия делится на :

- абсолютистскую

- ограниченную

- конституционную

Абсолютная монархия - такая форма правления, при которой верховная государственная власть по закону всецело принадлежит одному лицу.

По формуле Петровского Воинского устава — “ самовластный монарх, который никому на свете о своих делах ответу дать не должен”. Основным признаком абсолютной монархии является отсутствие каких-либо государственных органов, ограничивающих компетенцию монарха.

Возникновение абсолютизма связано с процессом зарождения буржуазных отношений и начинающимся процессом разложения феодализма и старых феодальных сословий. К наиболее существенным чертам абсолютной монархии относятся ликвидация или полный упадок сословных представительных учреждений, юридически неограниченная власть монарха, наличие в его непосредственном подчинении и распоряжении постоянной армии, полиции и развитого бюрократического аппарата.

Власть в центре и на местах принадлежит не крупным феодалам, а чиновникам, которые могут назначаться и увольняться монархом.

Государственное вмешательство в частную жизнь в эпоху абсолютизма приобретает более цивилизованные формы, получает юридическое закрепление, хотя по-прежнему имеет принудительную направленность. В истории такими странами были Россия XVII - IX и Франция до революции 1789 года.

С развитием буржуазных отношений абсолютистская монархия в некоторых странах эволюционирует в монархию конституционную, приспосабливаясь к интересам нового господствующего класса - буржуазии.

Ограниченная монархия - представляет такую форму монархии, при которой монарх будучи юридически и фактически независимым от парламента ( представительного учреждения народившегося и окрепшего “третьего сословия”) в сфере исполнительной власти, тем не менее вынужден считаться с его деятельностью. Таковой была монархия в России после 1905 года.

Конституционная монархия - представляет собой такую форму правления, при которой власть монарха значительно ограничена представительным органом. Обычно это ограничение определяется конституцией, утверждаемой парламентом. Монарх же не в праве изменить конституцию.

Как форма правления, конституционная монархия возникает в период становления буржуазного общества. Формально она не утратила своего значения в ряде стран Европы и Азии и до настоящего времени (Англия, Дания, Испания, Норвегия, Швеция и др.).

Конституционная монархия характеризуется следующими основными признаками :

- правительство формируется из представителей опреде-ленной партии (или партий), получивших большинство голосов на выборах в парламент;

- лидерр партии, обладающий наибольшим числом депутатских мест, становится главой государства;

- в законодательной , исполнительной и судебной сферах

власть монарха фактически отсутствует, она является символической;

- законодательные акты принимаются парламентом и фор- мально подписываются монархом;

- правительство согласно конституции несет ответственность не перед монархом, а перед парламентом.

Примерами такой монархии можно считать - Великобританию, Бельгию, Данию и др.

Такова краткая характеристика основных разновидностей монархической формы государственного правления.

Монархия как форма правления - это сложный конгломерат власти, юридических основ ее организации и осуществления, социально-психологического состояния общества. Как показывает современная история, монархия еще не отжившая свой век форма правления, а имеющая при определенных условия достаточные исторические перспективы. Примером могут послужить постоянно поднимающиеся в современной России разговоры о восстановлении монархии.

Здравствуйте! по Вашему запросу отправили материал на Ваш электронный адрес.

Здравствуйте! по Вашему запросу отправили материал на Ваш электронный адрес.

Здравствуйте! по Вашему запросу отправили материал на Ваш электронный адрес.

Здравствуйте! по Вашему запросу отправили материал на Ваш электронный адрес.

Сәлеметсізбе, оқырман! Сіздің сұраған тапсырысыңыз бойынша ақпарат жіберілді.

Анықтама қызметі.

Сәлеметсізбе, оқырман!

Сізге полигон туралы ақпарат жіберілді.

Анықтама қызметі.

Сәлеметсізбе, оқырман! Сіздің сұраған тапсырысыңыз бойынша ақпарат жіберілді.

Анықтама қызметі.

Сәлеметсізбе, оқырман! Сіздің сұраған тапсырысыңыз бойынша ақпарат жіберілді.

Анықтама қызметі.

Сәлеметсізбе, оқырман! Сіздің сұраған тапсырысыңыз бойынша ақпарат жіберілді.

Анықтама қызметі.

Салеметсіз бе! Сіздің сұрағыныз бойынша жауапты электронды поштаңызға жібердік.

Здравствуйте! по Вашему запросу отправили материал на Ваш электронный адрес.

Здравствуйте! по Вашему запросу отправили материал на Ваш электронный адрес.

Здравствуйте! по Вашему запросу отправили материал на Ваш электронный адрес.

Здравствуйте! по Вашему запросу отправили материал на Ваш электронный адрес.

Жүсіп Хас Хажиб Баласағұни (1020 ж.ш., Же-тісу өңірі, Баласағұн қ. — ө.ж.б.) — ақын, ойшыл, ғалым, мемлекет қайраткері. Өмірі туралы мәліметтер аз сақталған. Замандастары мен өзінен кейінгі ұрпақтарға дарынды ақын ғана емес, ғалым ретінде де танымал бол-ған. Файласуфи (философия), риезиет (математика), тиббий (медицина), фэлэкият (астрономия), нужум (астрология), өнертану, әдебиеттану, тіл білімі, т.б. ғылым салаларының дамуына зор үлес қосқан. Ж. Б-дің есімі әлемдік әдебиет пен мәдениет тарихында "Құдадгу біліг" ("Құтты білік") дас-таны арқылы қалды. Ж. Баласағүни бұл дастанын хижра есебімен 462 ж., қазіргі жыл санау бойынша 1070 ж. жазып бітірген. Дастанды "хандардың ханы" — Қарахандар әулеті мемлекетінің (942 — 1210) негізін салушы Сатұқ Қара Бұғра ханға (908 — 955) тарту етеді (қ. Әулие Ата). Сол үшін хан өз жарлығымен Жүсіп Баласағүнға "хас хажиб" — "бас уәзір" немесе "ұлы кеңесші" деген лауазым берген. Дастанның бізге жеткен үш көшірме нұсқасы бар. Біріншісі, Герат қ-нда 1439 ж. көне ұйғыр жазуымен (қазір ол Вена қ-ндағы Корольдік кітапханада сақтаулы), екіншісі, 14 ғ-дың 1-жартысында Египетте араб әрпімен (Каирдың Кедивен кітапханасы қорында) көшірілген. Ал Наманган қ-нан табылған үшінші нұсқасы 12 ғ-да араб әрпімен қағазға түсірілген. Бұл қолжазба Ташкенттегі Шығыстану интының қорында сақтаулы тұр. Ғалымдар осы үш көшірме нұсқаның әр-қайсысына тән өзіндік ерекшеліктерді жинақтай отырып, "Құтты білік" дастанының ғыл негізделген толық мәтінін жасап шықты. Дастанның көне қолжазбасы табылғанын әлемге түңғыш рет хабарлап, 1823 ж. "Азия" журналында (Париж) Вена нұсқасынан үзінді жариялаған француз ғалымы Жауберт Амадес еді. Венгер ғалымы Германи Вамбери (1832 — 1913) "Құтты біліктің" бірнеше тарауын неміс тіліне тәржіма жасап, 1870 ж. Инсбрук қалалында жеке кітап етіп бастырып шығарды. Бұл шығарманы зерттеу, ғыл. мәтінін дайындау және аударма жасау ісімен орыс ғалымы В.В. Радлов (1837 — 1918) жиырма жыл бойы (1890 - 1910) үзбей айналысты. Түркия ғалымдары 1942 — 43 ж. "Құтты біліктің" үш нұсқасын да Стамбұлдан үш том кітап етіп шығарды. Дастанды зерттеу ісіне, әсіресе, түрік ғалымдары Р.Р. Арат (1900 - 1964), М.Ф. Кепрюлд (1890 - 1960) және А.Дильгар (1897 — 1979), т.б. көп еңбек сіңірді. "Құтты білік" дастаны орта ғасырларда бұкіл түркі әлеміне түсінікті болған Қарахан әулеті мемлекеті түріктерінің тілінде жазылған. Оны Қ.Каримов өзбек тіліне (1971), Н.Гребнев (1971) пен С.Иванов орыс тіліне (1983), А.Егеубаев қазақ тіліне (1986), бір топ аударма-шылар ұйғыр тіліне (Пекин, 1984) тәржіма жасады. Қарахан әулеті билік жүргізген дәуірде ұлан-ғайыр өлкені алып жатқан осы мемлекеттің басқару тәртібін белгілейтін ережелер, сондай-ақ, қоғам мүшелерінің құқықтары мен міндеттерін айқындайтын тиісті заңдар жоқ еді. Міне, елдегі осы өлқылықтың орнын толтыру мақсатымен Ж. Баласағүні өзінің "Құтты білік" дастанын жазды. Демек, дастан белгілі бір мағынада елдегі Ата заң (Конституция) қызметін атқарған. Ж. Баласағүни дастанда патшалар мен уезірлер дің, хан сарайы қызметкерлері мен елшілердің, әскер-басылар мен нәкерлердің, тәуіптер мен аспаздардың, диқандар мен малшылардың, т.б. қоғам мұшелерінің мінез -құлқы, білім дәрежесі, ақыл-парасаты, құқықтары мен міндеттері қандай болу керектігін жеке-жеке баяндап шығады. Ақын мәселені әмірші-патшаның өзінен бастайды. Ел-жұртты басқаратын адам — ақыл-парасаты ұшан-теңіз, ниеті түзу, сөзі шырын, білім мен өнерге жетік, қолы ашық, пейілі кең, жүзі жарқын, ешкімге тек сақтамайтын жан болуы шарт екенін айтады. Ел бас-қарған әкімдерді күншілдік, ашкөздік, сауық-сайранға құштарлық, қатыгездік, кекшілдік сияқты жаман қылықтардан сақтандырады. Бұдан кейін ақын патшаның көрер көзі, естір құлағы "хас хажиб", яғни бас уәзір міндеттерін тізбектеп, зор білгірлік пен айтып шығады. Бас уәзір халықтың талаптілектерін патшаға, ал патшаның айтар ой-пікірін, жарлықтарын халыкқа жеткізіп отыруы тиіс. "Құтты білікте" елшіге қойылатын талаптар егжей- тегжейлі сипатталып жазылған. Елші ерекше зерек, өзі көрікті, көп тіл білетін, шешен, жақсы аңшы, құсбегі, жұлдызшы (астролог), түс жори білетін, музыкант сияқты көптеген қасиеттерге ие жан болуы қажет. Ақын се- зімен айтқанда, "елші ердің төрт кұбыласы тең болсын, елде — кісі, сыртта — бүтін ел болсын!" — дейді. Дастанда осылайша елдегі барлық лауазым, кәсіп иелеріне қойылатын моральдік-этик. талаптар сипатталып көрсетілген. Кезінде "Құтты білік" дастаны Шығыстың әр елінде әр түрлі аталып кеткен. Бір елде — "Айнак ул-мамлакат" ("Мемлекет тәртібі"), екіншісінде — "Панунаман мулук" ("Әкімдерге насихат"), үшіншісінде — "Адаб улмулук" ("Әкімдердің әдептілігі") деген атпен мәлім. Бұл атаулардың бәрі — "Құтты білік" дастаны, негізінен, мемлекетті басқару мәселесіне арналған шығарма екенін растай түседі. Дастанның басты идеясы төрт принципке негізделген. Біріншісі, мемлекетті дұрыс басқару үшін қара қылды қақ жаратыңдай әділ заңның болуы. Автор әділдіктің символдық бейнесі ретінде Күнтуды патшаны көрсетеді. Екіншісі, бақ-дәулет, яғни елге құт қонсын деген тілек. Бақ-дәулет мәселесі патшаның уәзірі Айтолды бейнесі арқылы жырға қосылған. Үшіншісі, ақыл-парасат. Ақыл-парасаттың қоғамдық-әлеум. ролі уәзірдің баласы Ұғдүлміш бейнесінде жырланады. Төртіншісі, қанағатынсап мәселесі. Бұл мәселе дастанда уәзірдің туысы, дәруіш Ордгүрміш бейнесі арқылы еңгіме болады.

Орта ғасырлық Шығыс ойшылдарына тен үйлесім — танымды көркем және ғылыми әдістермен үштастыра қолдану Ж. Баласағүни ғибратында суреткерлік, ойшылдық, ғұламалық, философтық қасиеттердің үйлесім табуынан, ғылым даналығының бір тұтастығынан көрінеді. Түркі мәдениетінің нәрлі бұлағынан сусындап, мұсылман өркениетінің құатты ықпалымен толысқан ойшыл өз шығармғында адамның қоғамдағы орны мен қызметін түсінуге ұмтылып, мінсіз қоғам жайындағы өзінің биік филос. мұраттарын баяндайды. Ж. Баласағүнның "Құтты білігінде" өмір мәні пайымдалып, жалпы адамзаттық рухани байлықтар — мұрат, дін, этика, өнер және даналықтың мәні сараланған. Ж. Баласағүни ақиқатқа жету жолын адам мен әлемнің, ұлы ғалам мен микроғаламның үйлесімді болуы туралы қағидаға негіздейді. Төрт құдірет — от, су, ауа, жер жайлы ежелгі дәуірдің филос. түсінігіне сүйене отырып, ойшыл әлем осы торттағанның ұйлесімінен жаралған деп санайды. Осындай тағы бір торттаған Ж. Баласағүның қоғам туралы ойларында, яғни қазіргі түсініктегі әлеум. философиясында әділет, бақыт, ақыл және қанағат ретінде бейнеленіп, "Құтты біліктің" төрт кейіпкерінің бойына жинақталған. Ғалам мен микроғаламның тұтастығы, барабарлығы туралы ой Ж. Баласағүни дүниетанымының өне бойынан байқалады. Бұл жалған дүниені ақыл тезіне салып түзетуге болатынына да сенген ғұлама әлемдік үйлесімділік негізінде әділетті адамзат қоғамын құруды армандады. Сондық-тан ол ғылым мен білімге зор мен берген. Ж. Баласағүни жалпыға ортақ парасаттың танымның нәтижесі ретіндегі білімге көшуі адам мүмкіндігінің жүзеге асуы деп біледі. Ғұлама білімнің туа бітетіндігі жайлы пікірге қарсы шығып, оған парасатты іс-әрекеттің нәтижесінде қол жеткізуге болатынына сенеді. Білімге молынан сусындаған адам ғана көп нәрсеге қол жеткізе алады. Оның пікірінше, білім — даналық, деңсаулық және жан толысуы. Ж. Баласағүнидің ойынша, қоғам құрылымын-дағы кемелдіктің өлшемі өлеум. Тәртіп бұзылғанда ғана көзге түсе бастайды. Сол кезде жаңа мұраттар мен ұрандар пайда болып, халық қолдауына ие болады. Ол қоғамдық құрылымның кемелдігін жеке адамның бостандығы, тәуелсіздігі анықтайды деп санады. Ж. Баласағүни өзінің әлеум. философиясында қоғамдағы кемелдіктің негіздері мен іс жүзіндегі көрініс-терін өзара тығыз байланыста қарастырады. Танымдағы кемелдік — білік, оның іс жүзіндегі көрінісі — ұкуш деп біледі ол. Ж. Баласағүни өз еңбегінде зердеге айрықша тоқталған. "Құтты білікте" ол, ең алдымен, даналық яғни қазіргі түсініктегі теориялық зерде туралы ой толғап, даналық табиғатың, оның ерекшелігін, туа біткен қабілеттер мен кейінгі білім жинақтаудағы адамның өз ролі, таным процесінде ақиқатқа ұмтылу, т.б. мәселелерді қарастырады. Ғұлама өз туындысын Шығыс перепатизмінің арнасында, сопылық ағымның қүатты ықпалымен жазып шыққан. Ойлау қызметі тек адамға ғана тән, жануарларда жоқ қасиет деп біледі ол. Егер сезім алдамшы болса, онда оған толық сенуге болмайды, ал ақыл, зерде әрқашан адамға қызмет етеді, оның жалғандығы жоқ. "Құтты біліктің" негізгі айтар ойы — адамның адами жетілуі мен кісілік кемелденуі, сол арқылы мемлекет пен қоғамды қуатты, мықты, құтты ету. Кісілік кемелдену жолына түскен адам — өзінің қасиетіне, қалыбы мен негізіне мейлінше жақындаған асыл жан. Дастан оқырманына құт-берекемен, бақытқа өз адамгершілігін асыл етумен ғана жетуге болатынын ұқтырады. Ондағы "өзіңді сақтау", "өзіңді ұмытпау" қағидасы адамның адамшылығын танытар қасиеті — адамгершілік пен кісілікті жетілдіруге бағытталған. Ақын өтпелі өмір мен өлім жайында терең толғанады. Оның ойынша, өкініштің ең ауыры өлшеулі өмірде дүние қызығы мен тән тілегі жетегінде кетіп, діл тазалығын сақгай алмаудан туады, сондықтан адам өзінің кісілік қасиетімен бірге өмірдің өткіншілігін де ұмытпауы қажет. Мұнан өзге Ж. Баласағүни шығармашылығына ізгілікке кұштарлық пен іңкәрлік, сопылық танымдағы Алланы сүю, әлем мен адам сырына терең бойлауға ұмтылушылық белгілер тән.

"Құтты білік" дастаны 6520 бәйіттен (екі жолдық өлең) тұрады. Демек дастаңда 13040 өлең жолы бар. Соның бәрі 85 тарауға бөлініп берілген. Дастанның кіріспесі қара сөзбен, ал негізгі бөлімдері аруз өлең өлшемінің ықшамдалған мутакариб деп аталатын түрімен жазылған. "Құтты білік" дастанының сюжеттік желісі негізінен шығарманың бас қаһармандарының өзара әңгімесінен, сүрақ-жауаптарынан, бір-біріне жазған хаттарынан тұрады. Төрт түрлі ізгі қасиеттің символдық көрінісі ретінде бейнеленген негізгі төрт қаһарман қоғамның көкейкесті меселелері туралы әңгімелеседі. Мұндай сұхбатта олар ел басқарған әкімдер қандай болуы керектігін, оқу-білімнің қажеттігін, әдептілік пен тәлім-тәрбие мәселелерін дидактикалық-филос. тұрғыдан сөз етеді. Мәселен, ақын әдептіліктің алуан түрін жырлай келіп, солардың ішіндегі ең бастысы — тіл әдептілігі деген тұйін жасайды. "Құтты білік" дастанының авторы метафора, аллегория, гипербола, меңзеу, астарлап сөйлеу сияқты көркемдік құралдарды аса білгірлікпен пай-даланады. Дастанның әдеби, тілдік, тарихи тұрғыдан ғыл. мәні ерекше. Бұл дастан бертін келе қазақ халқының этникалық құрамын қалыптастырған ру-тайпалардың орта ғасырлардағы түрмыс-тіршілігін, наным-сенімін, әдет-ғұрпын, сөз өнерін, тілін, т.б. зерттеп білу үшін аса қажетті, құнды мұра бо-лып табылады.